Asr jangi: Bobbi Fisher, Boris Spasskiy va shaxmat taxtasidagi Sovuq urush

Taxta ustidagi geosiyosat: Sovuq urush va shaxmat

1972-yilning yoz oylarida butun dunyo nigohi Islandiya poytaxti Reykyavik shahriga qaratildi. Odatda osoyishta va intellektual muhitda o'tadigan shaxmat musobaqasi kutilmaganda xalqaro siyosatning eng qizg'in nuqtasiga aylandi. 64 katakli taxta ustida amaldagi jahon chempioni, sovet grossmeysteri Boris Spasskiy hamda amerikalik iste'dodli da'vogar Bobbi Fisher yuzma-yuz keldi. Bu shunchaki sport bellashuvi emas, balki Sovuq urush avjiga chiqqan pallasida AQSh va Sovet Ittifoqi o'rtasidagi intellektual to'qnashuv edi. Shu sababli mazkur bahs tarixga "Asr jangi" nomi bilan kirdi.

1948-yildan buyon shaxmat bo'yicha jahon toji uzluksiz ravishda sovet ustalarining qo'lida saqlanib kelayotgan edi. Mixail Botvinnikdan boshlangan bu an'ana Boris Spasskiygacha 24 yil davomida uzilmadi. Sovet Ittifoqida shaxmat davlat miqyosida qo'llab-quvvatlanar, bu sohadagi ustunlik butun dunyoga sovet maktabining yengilmasligini ko'rsatuvchi muhim omil sanalardi. 29 yoshli Bobbi Fisher esa bu ko'p yillik qudratli tizimga yakka o'zi qarshi chiqishga jur'at etgan murosasiz shaxs edi.

Fisher sovet shaxmatchilari o'zaro o'yinlarda tezkor duranglarga kelishib, xalqaro turnirlarda adolatsiz ustunlikka erishadi deb da'vo qilardi. U bu qarashlarini 1962-yilda "Sovetlar jahon shaxmatini hal qilib qo'ygan" nomli maqolasida ochiq bayon etgan. Fisherning o'zi esa har qanday o'yinda oxirigacha murosasiz kurashishni afzal ko'rar, erta duranglarga deyarli hech qachon rozi bo'lmasdi.

Da'vogarlik yo'li: 6:0 hisobidagi mo'jizalar

Bobbi Fisherning finalga qadar bosib o'tgan yo'li shaxmat tarixida mutlaqo misli ko'rilmagan g'alabalar bilan kechdi. Aslida u 1969-yilgi AQSh chempionatida qatnashmagani uchun saralashdan chetda qolishi kerak edi. Biroq hamyurti Pal Benko o'z o'rnini unga bo'shatib berdi, Xalqaro shaxmat federatsiyasi (FIDE) prezidenti Maks Eyve esa Fisherning 1970-yildagi mintaqalararo turnirga kirishiga ruxsat berdi.

1971-yilgi da'vogarlar bahsida Fisher chinakam bo'ronga aylandi. Dastlabki bosqichlarda u sovet grossmeysteri Mark Taymanovni va daniyalik Bent Larsenni birorta ham durangsiz, 6:0 hisobida yakson etdi. Oliy toifali grossmeysterlar to'qnashuvida quruq hisob bilan g'alaba qozonish aql bovar qilmas natija edi. So'ngra u sobiq jahon chempioni Tigran Petrosyanni 6,5–2,5 hisobida mag'lubiyatga uchratib, amaldagi chempion bilan bellashish huquqini qo'lga kiritdi.

Turnir arafasida, 1972-yilning iyulida e'lon qilingan reytingda Fisher 2785 ball bilan dunyoda mutlaq peshqadam edi. U ikkinchi o'rindagi Spasskiydan (2660 ball) naq 125 ball yuqorida turardi. Shunga qaramay, ularning o'zaro uchrashuvlari tarixi boshqacha manzara kasb etardi: ungacha o'tkazilgan besh partiyada Fisher Spasskiyni biror marta ham yuta olmagan, ikki bor durang o'ynab, uch bor mag'lubiyat alamini totgan edi.

Reykyavik arafasidagi asablar jangi

Reykyavikdagi "Laugardalsholl" majmuasida o'tishi belgilangan bellashuv boshlanmasidanoq to'xtab qolish xavfi ostida qoldi. Fisher o'yin shartlari, tomoshabinlar zali, televizion kameralar hamda chipta tushumidan beriladigan ulush bo'yicha ketma-ket keskin talablarni ilgari surdi. U hatto 1-iyul kuni qur'a tashlash marosimiga ham yetib kelmadi.

Maks Eyve o'yin boshlanishini ikki kunga qoldirishga majbur bo'ldi. Moskvadagi Sport qo'mitasi rahbari Sergey Pavlov vaziyatdan foydalanib, Spasskiyga bahsni bekor qilishni va zudlik bilan vataniga qaytishni qat'iy buyurdi. Biroq Spasskiy o'z mardligini ko'rsatib, raqibining injiqliklariga qaramay o'yinni oxirigacha yetkazishini bildirdi va taklifni rad etdi.

Vaziyatni yumshatish uchun buyuk davlatlar arboblari aralashdi. Britaniyalik sarmoyador Jim Sleyter o'z hisobidan mukofot jamg'armasiga 125 ming dollar qo'shib, umumiy summani 250 ming dollarga yetkazdi. AQSh prezidentining milliy xavfsizlik bo'yicha maslahatchisi Genri Kissinjer esa Fisherga shaxsan qo'ng'iroq qilib, o'yinga borishga chaqirdi. Fisher Spasskiyga rasmiy uzrxat yo'llaganidan so'ng, uchrashuvning birinchi kuni 11-iyulga belgilandi.

Fojiali xato va kutilmagan boykot

Dastlabki partiyada butun zalni lol qoldirgan hodisa yuz berdi. Nimtsovich himoyasi bilan boshlangan osoyishta o'yin 29-yurishga kelib mutlaqo muvozanatli, yaqqol durang holatga kirgan edi. Kutilmaganda qora donalarda o'ynayotgan Fisher 29...Bxh2 yurishini amalga oshirib, raqib piyodasini urib oldi. Spasskiy darhol 30.g3 o'ynadi va Fisherning fili taxta burchagida tuzoqqa tushdi.

Dunyoning eng kuchli hisobchisi hisoblangan Fisher bu vaziyatda qo'pol xatoga yo'l qo'ygan edi. Ikki piyoda evaziga filini boy bergan amerikalik grossmeyster 56-yurishda taslim bo'ldi. Mag'lubiyatdan darg'azab bo'lgan Fisher zaldagi televizion kameralarning chertish ovozi va operatorlarning harakati unga xalal berayotganini da'vo qildi.

Ikkinchi partiyaga Bobbi Fisher umuman kelmadi. Bosh hakam Lotar Shmid sahnada Fisherning shaxmat soatini ishga tushirdi va belgilangan bir soat vaqt tugagach, amerikalik shaxmatchiga texnik mag'lubiyat yozildi. Hisob 2:0 ko'rinishiga kelib, ko'pchilik Fisher navbatdagi samolyot bilan vataniga qaytib ketadi va bellashuv barbod bo'ladi deb hisobladi.

Debyutlar inqilobi va chempionlik cho'qqisi

Bunday og'ir pallada Boris Spasskiy chinakam sportchiga xos bag'rikenglik ko'rsatdi. U uchinchi partiyani tomoshabinlarsiz, hakamlar uchun mo'ljallangan kichik, sokin xonada o'tkazishga rozi bo'ldi. Aynan shu partiyada Fisher ilk bor Spasskiy ustidan g'alaba qozondi va psixologik burilish yasadi.

To'rtinchi partiyadan so'ng bahs yana katta zalga qaytdi, biroq kameralar ko'zdan panada saqlandi. Fisher butun faoliyati davomida ilk bor o'zining doimiy strategiyasini tubdan o'zgartirdi. U debyutlarda raqib kutmagan yo'nalishlarni tanladi:

• Oq donalarda o'zining odatiy 1.e4 yurishidan voz kechib, inglizcha boshlanish (1.c4) kabi tizimlarni ishlatdi.
• Qora donalarda Spasskiy chuqur tayyorgarlik ko'rgan variantlarga kirmasdan, Alyoxin himoyasi va Pirts himoyasini qo'lladi.
• Har bir partiyada o'yin rejasini yangilab, sovet murabbiylari tahlil qilib chiqqan barcha nazariyalarni yo'qqa chiqardi.

Ayniqsa oltinchi partiya shaxmat san'atining eng go'zal namunalaridan biriga aylandi. Fisher oq donalarda Qirolicha gambitini o'ynab, raqibini benuqson tarzda yengdi. O'yin yakunlangach, zal tomoshabinlari bilan birga Boris Spasskiy ham o'rnidan turib, g'olib raqibini samimiy olqishladi. Bu lahza sport tarixidagi eng olijanob holatlardan biri sifatida muhrlandi.

Keyingi partiyalarda Fisher ustunlikni boy bermadi. 31-avgust kuni boshlangan 21-partiya 40-yurishdan so'ng qoldirildi. Ertasi kuni Spasskiy o'yinni davom ettirmasdan, bosh hakamga telefon orqali taslim bo'lganini bildirdi. Umumiy hisob 12,5–8,5 ko'rinishiga yetdi va Bobbi Fisher AQShda tug'ilgan birinchi rasmiy jahon chempioniga aylandi.

Tojdan voz kechish va 1992-yilgi sirli revansh

Tarixiy zafardan so'ng Bobbi Fisher professional shaxmatdan uzilib qoldi. 1975-yilda u navbatdagi da'vogar Anatoliy Karpovga qarshi o'yin formati bo'yicha FIDE oldiga o'ta qat'iy talablar qo'ydi: g'alaba qozonish uchun kamida 10 ta yutuq kerakligi va 9:9 hisobida chempion unvonini saqlab qolishi shart qilib belgilandi. FIDE bu shartlarni to'liq qabul qilmagach, Fisher tojni himoya qilishdan bosh tortdi va Karpov jangsiz yangi chempion deb e'lon qilindi.

Oradan 17 yil o'tib, 1992-yilda Fisher va Spasskiy yana taxta qarshisida uchrashdi. Yugoslaviya hududidagi Sveti-Stefan orolida va Belgradda o'tkazilgan bu norasmiy bellashuv 5 million dollarlik mukofot jamg'armasiga ega edi. O'sha paytda mazkur davlat BMTning qat'iy iqtisodiy sanksiyalari ostida bo'lgani sababli, AQSh hukumati Fisherni uchrashuvda qatnashmaslik haqida ogohlantirdi.

Fisher rasmiy ogohlantirishga qaramay o'yinni boshladi. 30 ta partiyadan iborat bellashuvda u 10 ta g'alaba, 5 ta mag'lubiyat va 15 ta durang qayd etib, Spasskiyni yana bir bor mag'lub etdi. Biroq qonunni buzgani uchun AQSh ma'murlari Fisherni hibsga olish to'g'risida order chiqardi. Natijada shaxmat afsonasi o'z vataniga boshqa hech qachon qaytmadi va umrining oxirigacha chet elda muhojirlikda yashab, 2008-yilda Islandiyada vafot etdi.

Reykyavik saboqlari

1972-yilgi Reykyavik jangi shaxmatni tor doiradagi mashg'ulotdan global tomoshaga aylantirgan burilish nuqtasi bo'ldi. Ushbu bahs tufayli xalqaro ommaviy axborot vositalari sportchilarga katta e'tibor qarata boshladi, musobaqalarning moddiy ta'minoti va nufuzi tubdan oshdi.

Boris Spasskiyning qiyin damlarda ko'rsatgan mardligi, Bobbi Fisherning esa tinimsiz izlanishi va o'jar iqtidori shaxmatni yangi bosqichga olib chiqdi. Bu buyuk bellashuv inson tafakkuri va sport ruhi har qanday siyosiy ziddiyatlardan hamisha yuksakda turishini tarix sahifalarida isbotlab berdi.

Shuningdek o'qing

• Oppenheimer: izohlangan hayot va murakkab meros

Manbalar

• Wikipedia: World Chess Championship 1972 (CC BY-SA 4.0)
• Wikipedia: Fischer–Spassky (1992 match) (CC BY-SA 4.0)
• Muqova rasmi: Gregor and Jacqueline Piatigorsky watching Bent Larsen and Bobby Fischer — Mary Frampton, Los Angeles Times, CC BY 4.0, Openverse (wikimedia)

Maqola yuqoridagi manbalar asosida sun'iy intellekt yordamida tayyorlangan. Matn CC BY-SA 4.0 litsenziyasi ostida tarqatiladi.