Kvant kompyuterlar davri har qachongidan ham yaqinlashdi

KVANT KOMPYUTERLAR DAVRI HAR QACHONGIDAN HAM YAQINLASHDI

Taxminan 30 yil oldin, matematik Piter Shor klassik kompyuterlar uchun deyarli yechilmas deb hisoblangan muammolarni hal qila oladigan algoritmni yaratib, butun dunyoni hayratda qoldirdi.

Bu muammolar bugungi raqamli xavfsizlikning asosi hisoblanadi. Hozirgi kunda deyarli har bir sayt, email va bank hisoblari aynan shu muammolarni tez yechib bo‘lmaydi degan farazga tayanadi. Shor algoritmi esa bu faraz noto‘g‘ri ekanini ko‘rsatdi.

Uzoq yillar davomida bu faqat nazariy tahdid bo‘lib keldi, chunki olimlar uni ishga tushirish uchun milliardlab qubitlar kerak bo‘ladi deb o‘ylashgan.

Vaqt o‘tishi bilan bu raqam keskin kamaydi va hozir taxminan 1 million qubit deb baholanmoqda. Ammo hozirgi kvant kompyuterlar atigi yuzlab qubitlar bilan ishlaydi.

CALTECH VA GOOGLE'DAN YANGI YUTUQLAR

So‘nggi tadqiqotlar vaziyatni tubdan o‘zgartirmoqda:

• Caltech olimlari atigi o‘n minglab qubitlar bilan shifrlashni buzishga qodir tizim loyihasini taqdim etdi.
• Google tadqiqotchilari esa Shor algoritmini 10 barobar samaraliroq ishlaydigan shaklga keltirdi.

Hali bu texnologiyalar to‘liq mavjud emas, ammo mutaxassislar endi bunday kompyuterlar o‘n yilliklarda emas, balki bir necha yilda paydo bo‘lishi mumkin deb hisoblamoqda.

“Agar maxfiylik siz uchun muhim bo‘lsa, hozirdanoq alternativalarni o‘ylab ko‘rishingiz kerak.”

KVANT TEXNOLOGIYALAR RIVOJI

Olimlar ikki asosiy yo‘nalishda katta yutuqlarga erishmoqda:

1. Neytral atom qubitlari
Lazerlar yordamida erkin harakatlantiriladigan va joylashtiriladigan qubitlar bo‘lib, bu tizimni kengaytirishni osonlashtiradi.

2. Xatolarni tuzatish texnologiyalari
qLDPC kodlari yordamida kamroq fizik qubitlardan foydalanib ishonchli hisoblash mumkin bo‘lmoqda.

Bu esa kichikroq, lekin kuchliroq kvant kompyuterlar yaratish imkonini beradi.

AI HAM ISHGA TUSHDI

Tadqiqotchilar yanada samarali kodlar yaratish uchun sun’iy intellekt (LLM)dan foydalandi.

Natija:

• Har bir virtual qubit uchun atigi 4 ta atom
• 20 dan ortiq xatoga bardoshlilik

Bu oldingi usullarga nisbatan katta yutuq.

AMALIY TA’SIR

Simulyatsiyalar quyidagilarni ko‘rsatmoqda:

• 10,000 qubit → shifrlashni buzish uchun o‘nlab yillar
• 100,000 qubit → bir necha oy
• 500,000 qubit → bir necha daqiqa

Bu esa RSA va ECC kabi shifrlash tizimlari uchun jiddiy xavf tug‘diradi.

TAYYORLANISH VAQTI KELDI

Dunyo bo‘ylab tashkilotlar allaqachon post-kvant kriptografiya ustida ishlamoqda.

• Yangi standartlar 2024-yilda joriy etildi
• To‘liq o‘tish rejasi 2035-yilgacha
• Ba’zi kompaniyalar esa 2029-yilgacha o‘tishni rejalamoqda

Mutaxassislar ogohlantirmoqda: kutish endi mumkin emas.

REAL HOLAT VA MUAMMOLAR

Shunga qaramay, hali yechilmagan muammolar mavjud:

• Uzoq vaqt barqaror ishlash
• Xatolarni samarali tuzatish
• Katta tizimlarni yaratishdagi muhandislik muammolari

Shunday bo‘lsa ham, olimlar optimistik fikrda:

“Biz faqat bu kompyuterlarni qurib ko‘rishimiz kerak.”

YANGI DAVR BOSHLANMOQDA

To‘liq ishlaydigan kvant kompyuterlar yaratilgach, bu yangi bosqichni boshlab beradi.

Ular quyidagi sohalarda inqilob qilishi mumkin:

• Sun’iy intellekt
• Materialshunoslik
• Fizika tadqiqotlari

Kelayotgan kelajak biz o‘ylagandan ham yaqin.