1979-yil oktyabr oyida Puerto-Riko soqilida suzib yurgan Jill Brassard tanish bo'lmagan bir odamning yoniga kelishini kutmagan edi. O'sha tasodifiy uchrashuv kvant axborot fanining butun tarixini o'zgartirdi — va ikki olimga hisoblash sohasidagi eng nufuzli mukofotni olib keldi.

Dengizda Boshlanган Hamkorlik

1979-yil oktyabrida Monreal universitetining 24 yoshli doktori Jill Brassard Puerto-Riko da nazariy informatika konferentsiyasida qatnashayotgan edi. Bir kuni u mehmonxona yonidagi dengizda suzayotgan edi. Birdan yoniga noma'lum bir odam suzib kelib, hech qanday tanishmasdan, soxtalashtirib bo'lmaydigan pul yaratish usulini tushuntirib bera boshladi.

"Men u yerda qolib ketdim, shuning uchun muloyimlik bilan tingladim."

— Jill Brassard

Bu odam IBM da ishlaydigan fizik Charlz Bennett edi. U o'z do'sti Stefan Visnerning g'oyasini o'n yildan beri boshqalarga tushuntirishga harakat qilib kelayotgan edi — ammo hech kim qiziqmagan edi. Dengizda suzib yurgan Brassard esa birinchi marta bu g'oyani diqqat bilan eshitdi.

O'n daqiqa ichida ikkalasi qirg'oqqa qaytishdi — va kvant kriptografiyasining asosiy g'oyalari allaqachon shakllangan edi.

Tyuring Mukofoti

Bennett va Brassard 2026-yilda A.M. Tyuring mukofoti ga sazovor bo'ldi — hisoblash sohasining eng nufuzli unvonlaridan biri. Mukofot komissiyasi ularni "kvant axborot fanining asoslarini yaratishdagi hal qiluvchi rollari va xavfsiz muloqot hamda hisoblashni o'zgartirishlari" uchun taqdirladi. Mukofot bilan birga 1 million dollar pul ham berildi.

Kvant Pulidan Kvant Kriptografiyasiga

Visnerning dastlabki g'oyasi oddiy muammoni hal qilishga qaratilgan edi: pul soxtalashtirib bo'lmaydigan bo'lishi kerak. U kvant fizikasining g'alati xususiyatidan foydalanishni taklif qildi — zarracha holatini o'lchashga urinish uni o'zgartirib yuboradi va oldingi holat haqidagi ma'lumotni yo'q qiladi.

Har bir kvant banknotasida turli kvant holatlaridagi zarralar guruhi bo'lar edi. Soxtalashtirishga uringan kishi har bir zarrachani buzmasdan o'lchashi kerak edi — bu esa amalda imkonsiz.

Biroq Brassard dengizda darhol muammoni ko'rdi: faqat banknotani yaratgan kishi uni tekshira oladi. Brassard kriptografiya usullarini Visner sxemasiga qo'shish mumkinligini taklif qildi.

BB84: Kvant Shifrlashning Asosi

1983-yilda Bennett va Brassard yangi kvant yondashuvi — bugun BB84 nomi bilan mashhur bo'lgan protokolni ishlab chiqdi. Unda Alice va Bob shaxsan uchrashmagan holda, fotonlar — yorug'lik kvant zarrachalari — yuborish va o'lchash orqali yashirin kalit yaratishi mumkin.

Usulning kuchi shunda: har qanday tinglashga uringan kishi kvant uzatmalarini buzadi, hech narsa bilmaydi va Alice hamda Bobni o'zi haqida ogoh qiladi. Bu usul hech qanday matematik taxminlarga tayanmaydi — dunyodagi eng qiyin matematik masalalarni yechish imkoniga ega bo'lgan josus ham yashirin kalitni bila olmaydi.

Amaliy Sinov

O'sha paytda deyarli hech kim e'tibor bermadi. Shuning uchun ikkalov olim tajribani o'zlari ko'rsatishga qaror qildi. Byudjetsiz va tajribasiz bo'lishiga qaramasdan, ular jihozlarni o'zlari yig'dilar. Bir marta Bennett va uning hamkasbi Smolin qo'shimcha yorug'likni blokirovka qilish uchun matoli do'kondan qora baxmal mato sotib olishdi.

"Men sotuvchiga kvant kriptografiyasi uchun kerakligini aytdim."

— Charlz Bennett

1989-yil oktyabrida — Puerto-Rikodagi uchrashuvdan to'liq o'n yil o'tgach — tajriba muvaffaqiyatli bo'ldi. Qurilma 30 santimetr masofada kvant kalit tarqatishni namoyish etdi. Keyinchalik sun'iy yo'ldosh orqali o'tkazilgan tajribalar esa bu masofani 1000 kilometrdan oshirdi.

Kvant Teleportatsiyasi

1993-yilda Bennett, Brassard va to'rt nafar boshqa tadqiqotchi yana bir muhim maqola chop etdi. Ular kvant dolanishi deb ataladigan g'alati hodisadan foydalanib, bir kvant zarrachasining holatini boshqasiga "teleportatsiya" qilish usulini ko'rsatdi.

Bu nom "Kaptain Kirk kosmik kemaga ko'chirilishi" ni eslatsa ham, kvant teleportatsiyasi faqat ma'lumot uzatadi, moddiy jism emas. Bu dolanishning ma'lumot ishlovida resurs sifatida ishlatilishining dastlabki misollaridan biri edi.

Shor Algoritmi va Inqilob

1994-yilda matematik Peter Shor katta sonlarni tez ravishda tub ko'paytuvchilarga ajratadigan kvant algoritmini ishlab chiqdi. Bu kashfiyot zamonaviy raqamli shifrlashning asosini larzaga keltirdi — chunki raqamli shifrlash ko'p hollarda katta sonlarni tub ko'paytuvchilarga ajratish qiyinligiga tayanadi.

"Shor algoritmi bizning g'oyamizni muqarrar qilib qo'ydi."

— Jill Brassard

Shor kashfiyotidan so'ng kvant axborot faniga qiziqish va investitsiyalar keskin oshdi. Tadqiqotchilar qudratli kvant kompyuterlarini qurishga shoshildi va kvant kriptografiyasiga yangi qiziqish to'lqini boshlandi.

Kelajakka Nazar

Bir necha yil oldin tadqiqotchilar kvant usullari faqat kalit tarqatish kabi maxsus kriptografik vazifalar uchun foydali deb hisoblashgan. Ammo so'nggi ishlar kvant kriptografiyasining ko'lami ancha keng bo'lishi mumkinligini ko'rsatmoqda.

"Bu juda qiziqarli g'oya. Bu Shor algoritmining kvant halokatidan kvant qutqaruvchi bo'lishi mumkin."

— Charlz Bennett

Puerto-Riko soqilida boshlanган o'sha tasodifiy suhbatdan buyon yarim asr o'tdi. Dengizda suzayotgan ikki olimning o'n daqiqalik suhbati butun bir fanning asosini qurib berdi.

Manba: Quanta Magazine — "Quantum Cryptography Pioneers Win Turing Award", muallif: Ben Brubaker (18-mart, 2026). Maqola o'zbek tiliga moslashtirilgan va qayta ishlangan.