Fridtjof Nansen: Arktika sarguzashtchisi, olim, tinchlik elchisi

Bolalik va ilk qiziqishlar

Fridtjof Nansen 1861-yilda Oslo yaqinidagi qishloq hududida tug'ilgan. U yoshligida tabiat bilan yaqin aloqada bo'lgan: yozda baliq tutish, kuzda o'rmonlarda ov qilish, qishda esa ikki yoshida ham improvisatsion to'plar bilan chang'ichka sakrashni o'rganib chiqqan. 10-yoshida mahalliy chang'ichka maydonida qiyin sakrashni sinab ko'rgan, lekin bu harakat uni orqaga emas, balki yanada qattiqroq mashq qilishga undagan.

Uning maktab yillari ilmga emas, sportga ko'proq bag'ishlangan. Nansen tezda skater va chang'ichka bo'yicha milliy rekordlar egasi bo'lib, 18-yoshida bir milni muz ustida eng tez yugurib, keyinchalik esa 19-yoshida milliy cho'llik chang'ichka chempionligini qo'lga kiritgan.

Universitetda zoologiya va birinchi ekspeditsiya

1880-yilda universitetga kirish imtihonini topshirgandan so'ng, Nansen zoologiyani tanladi, chunki bu fan "tashqarida" ishlash imkonini beradi, deb o'ylagan. 1882-yilda u professor Robert Collett taklifiga binoan, qutb hayvonotini o'rganish maqsadida dengizga chiqdi. Bu safar davomida u dengiz muzining yuzasida, pastki qismida emas, hosil bo'lishini tasdiqladi – bu kashfiyot keyinchalik qutb safarlarida muhim ahamiyat kasb etdi.

Arktikada birinchi yirik g'alaba

1888-yilda Nansen Greenland orolini birinchi marta cho'lda chang'ichkada kesib o'tgan jamoani boshqardi. Ular qutb muzini qirg'oqdan ichkariga qadar bosib o'tdilar, bu esa Nansenni dunyo miqyosida mashhur qildi. Keyingi yillarda, 1893-1896-yillarda olib borgan Fram ekspeditsiyasida, u 86°14′ shimoliy kenglikka yetib, inson tarixidagi eng yuqori nuqtalardan biriga erishdi.

Bu safar Nansenning texnikaviy ixtirolari – masalan, qutb kiyimlari, qattiq qutb kiyimlari va maxsus qayiqlar – kelajak avlodlarning Antarktika va Arktika sarguzashtlarida asosiy vosita bo'ldi.

Ilm-fan va okeanografiya

Arktikada o'tkazgan tajribalaridan keyin Nansen ilmiy yo'nalishini o'zgartirib, okeanografiyaga e'tibor qaratdi. U Shimoliy Atlantika bo'ylab bir qator ilmiy ekspeditsiyalar olib bordi, zamonaviy o'lchash asboblari va suv osti haroratini o'lchash usullarini ishlab chiqdi. Uning tadqiqotlari asab tizimining ba'zi qismlari, ayniqsa pastki dengiz hayvonotining asab hujayralari (neyron) haqidagi nazariyalariga ham ta'sir ko'rsatdi.

Diplomatiya, tinchlik va qochqinlar uchun kurash

1905-yilda Nansen Norvegiya mustaqilligi uchun kurashga qo'shildi, Daniya shahzodasi Karlni yangi qirolicha sifatida tan olishda muhim rol o'ynadi. 1906-1908-yillarda u Londonda Norvegiya vakili bo'lib, mamlakat mustaqilligini kafolatlovchi kelishuvni imzolashda ishtirok etdi.

Hayoti oxirgi bosqichida Nansen BMTning Millatlar Ligasiida qochqinlar bo'limi boshlig'i bo'ldi. 1922-yilda u bu ish uchun Nobel tinchlik mukofotini oldi. Nansen pasporti – fuqaroligi bo'lmagan shaxslar uchun xalqaro tan olinadigan hujjat – 50-dan ziyod mamlakatda qabul qilindi va millionlab qochqinlar hayotini yengillashtirdi.

Nansen 1930-yilda vafot etganidan so'ng, uning nomi bilan atalgan Nansen Xalqaro Ofisi tashkil etildi va 1938-yilda yana Nobel tinchlik mukofotiga sazovor bo'ldi.

Merosi va esdalik

Fridtjof Nansen nafaqat Arktikada birinchi qadamlarni qo'yayotgan, balki ilm-fan, diplomatiya va insonparvarlik sohalarida ham iz qoldirgan shaxs. Uning ismi ko'plab geografik ob'ektlar – tog'lar, dengiz qirg'oqi, muzliklar – bilan bog'liq bo'lib, ularning har biri Nansenning sarguzashtlari va insoniyatga bo'lgan xizmatini eslatadi.

Manbalar

• Wikipedia: Fridtjof Nansen (CC BY-SA 4.0)

Maqola Wikipedia materiallari asosida sun'iy intellekt yordamida tayyorlangan. Matn CC BY-SA 4.0 litsenziyasi ostida tarqatiladi.