Yaponiya qirg'og'ida biolog olimlar no'xatdek kichik bir meduzani to'rga tutishdi. Bu tasodifiy topilma biologik vaqt o'lchashning butunlay yangi mexanizmini ochib berdi β€” va hozircha ko'zdan qochib kelayotgan boshqa mexanizmlar ham mavjud bo'lishi mumkinligiga ishora qildi.

Biologik soat nima?

Quyoshning ko'tarilishi va botishi β€” tong, kun, shom, tun β€” hayot soatini boshqaradi. Ba'zi turlar quyosh bilan uyg'onib, oy bilan uxlaydi. Boshqalari aksincha. Bu tabiiy ravishda boshqariladigan 24 soatlik biologik tsikllar sirkadiya ritmlari deb ataladi. Ular faqat uyqu vaqtini belgilabgina qolmaydi β€” gormonlar, moddalar almashinuvi, DNK ta'mirlanishi va boshqa ko'plab jarayonlarni tartibga soladi. Agar tirik mavjudot bu ritmdan chiqib ketsa, sog'liq, ko'payish va omon qolish uchun og'ir oqibatlar yuzaga kelishi mumkin.

Ko'pchilik tirik mavjudotlar soatni bir-biri bilan o'zaro ta'sir qiluvchi genlar va ularning oqsil mahsulotlari tizimi orqali o'lchaydi β€” bu tizim quyosh nuri yordamida sozlanadi. Bunday sirkadiya soati juda keng tarqalgan: hatto bir hujayrali suvo'tlarda ham uchraydi, bu esa biologik vaqt o'lchash milliardlar yil oldin paydo bo'lganidan dalolat beradi. Hayvonlar orasida aksariyat turlar CLOCK, BMAL1 va CRY deb ataladigan bir xil gen tizimidan foydalanadi.

Meduza bu genlarni yo'qotgan

Gidrozoa sinfi β€” ma'lum meduzalar, gidralar va Portugaliya kemasi kabi mustamlakachi sifanofar β€” evolyutsiya jarayonida hayvonot dunyosidagi sirkadiya soatlarini boshqaradigan genlarni yo'qotgan. Shunga qaramay, yaqinda kashf etilgan gidrozoa meduza turida sirli sirkadiya soati topildi β€” bu soat muntazam ravishda 20 soatlik davrlarni kuzatadi va mexanizm mustaqil ravishda rivojlangan ko'rinadi.

Topilma 2026-yil yanvarda PLOS Biology jurnalida e'lon qilindi. U xronobiologlar "sirkadiya" deb hisoblaydigan narsaning chegaralarini kengaytirmoqda. Leychester universitetidan xronobiolog Ezio Rosato shunday deydi: "Bunday tizimlar ancha keng tarqalgan bo'lishi mumkin, biz esa ularga qaramayapmiz β€” chunki faqat ma'lum gen komponentlarini izlaymiz. Aslida har qanday molekulyar mexanizm bilan soat yaratish mumkin."

Sendai ko'rfazidagi topilma

Miyagi ta'lim universiteti biologΠΈ Ryusaku Deguchi har chorakda talabalarini Sendai ko'rfazidagi Izushima oroliga olib boradi. U yerda baliqchilik dokining ostida no'xatdan kichik minglab shaffof sharsimon meduzalar suv ustunida suzib yuradi. Deguchi va talabalari bu namunalarni laboratoriyaga olib kelib, ularning ko'payish tsikllarini o'rganishadi.

Ruka Kitsui birinchi kurs talabasi bo'lganida shu guruhda bo'lgan. Mikroskop ostida meduza gametalarining rivojlanishini kuzatish uni fizika va kimyoning aniq mantiqidan biologiyaning dinamik jarayonlariga tortdi. Keyinchalik u Deguchi laboratoriyasiga qo'shilib, o'z magistrlik dissertatsiyasini meduza ko'payishiga bag'ishladi.

Ko'pchilik meduzalar kuniga bir marta β€” odatda tong paytidan ko'p o'tmay β€” tuxum va urug'larini suvga chiqarib ko'payadi. Ammo bu guruh boshqacha edi: ular kechasi ko'payardi. Bu g'alati xatti-harakat Kitsuni qiziqtirdi.

20 soatlik sirli tsikl

Kitsui bir qator yorug'lik tajribalari o'tkazdi. Avval u urg'ochi meduzalarni 12 soat sun'iy yorug'lik va 12 soat zulmat tsiklida saqladi β€” bu Izushima'dagi tabiiy kun-tun tsikliga taxminan mos keladi. Har safar "shom"dan aniq ikki soat o'tgach, urg'ochi meduzalar tuxumlarini suvga chiqardi.

Dastlab Kitsui va Deguchi yorug'likdan zulmatga o'tishning ko'payish signali ekanligini faraz qilishdi. Ammo ular "tong"ni ikki soat erta keltirishganda β€” "shom" o'sha vaqtda qoldirilgan holda β€” meduzalar ham ikki soat erta ko'paydi.

Xo'sh, doimiy quyosh nuride meduzalar nima qiladi? Kitsui ularni uzluksiz yorug'likda qoldirganda hayratlanarli narsa kuzatildi: meduzalar hech qanday tashqi signal bo'lmasa ham har 20 soatda mustaqil ravishda ko'paydi. Bu yangi tur β€” rasmiy nom olgunga qadar Clytia sp. IZ-D deb atalgan β€” biror ichki sirkadiya ritmiga ega ekanligini ko'rsatdi. "O'sha lahzada tadqiqotning haqiqiy quvonchini his etdim: dunyoda hech kim bilmagan narsani ochib berish" β€” deydi Kitsui.

Uch qoida va istisno

Sirkadiya soati uchun uch asosiy talab mavjud. Birinchi: u o'z-o'zini ushlab turadigan va ichdan boshqariladigan bo'lishi kerak β€” meduzalardagi 20 soatlik tsikl xuddi shunday. Ikkinchi: u yorug'lik kabi atrof-muhit signallari bilan tartibga solinishi kerak β€” bu shart ham bajarildi. Uchinchi: haqiqiy sirkadiya ritmi harorat o'zgarishidan ta'sirlanmasligi kerak. Ammo bu yerda istisno bor: Kitsui tajribalarida iliq suv 20 soatlik soatni tezlashtirdi, sovuq suv esa sekinlashtirdi.

Vennadagi Alfred Vegener instituti xronobiologi Kristin Tessmar-Raible savol beradi: "Agar uch qoidadan biri buzilsa, bu haqiqiy sirkadiya ritmi hisoblanadimi? Yoki ilm-fan hamjamiyati buni boshqacha narsa deb qabul qiladimi?"

Ikkinchi mexanizm: tong nuridan boshlanadigan hisoblagich

20 soatlik sirkadiya soatining o'zi meduzalardagi shom vaqtidagi ko'payishni to'liq tushuntirolmadi. Yana bir qism bo'lishi kerak edi. Kitsui va Deguchi yaqin qarindosh tur β€” Clytia hemisphaerica β€” ni chuqurroq o'rganishga kirishdi. Bu tur yaxshi o'rganilgan model organizm bo'lib, uning ko'payish jarayoni batafsil tasvirlangan.

C. hemisphaerica har kuni tong payti β€” quyosh chiqqanidan ikki soat o'tgach β€” ko'payadi. Bu jarayon kunning birinchi nuridan boshlanadi: gonadalardagi opsin deb ataladigan yorug'likni sezuvchi oqsillar quyosh nurini aniqlaydi va gametalarni yetiltiradigan gormon ishlab chiqarilishini boshlaydi.

Jamoa yangi tur β€” C. sp. IZ-D β€” da bu mexanizmning biroz o'zgartirilgan versiyasi mavjud deb taxmin qilmoqda. Unda gormon sekin-asta to'planadi va gametalarning yetilish jarayoni taxminan 14 soatga cho'ziladi. Yetarlicha gormon to'planib, gametalar to'liq yetilgach, meduzalar bir vaqtda ko'payadi β€” quyosh botganidan taxminan ikki soat o'tib.

Rosato buni shunday izohlaydi: "Xronobiolog sifatida men deyarli bir xil vositalar yordamida yangi tashkilot darajasiga erishayotgan tizimni ko'rish juda qiziqarli. Faqat kichik o'zgarish β€” gormonning sekinroq to'planishi β€” ancha murakkab tashkilot darajasini yaratadi."

Nimani anglatadi bu kashfiyot?

Bu tadqiqot biologik soatlar haqidagi tasavvurni kengaytiradi. Ilgari olimlar faqat ma'lum CLOCK genlarini izlagan β€” boshqa mexanizmlar e'tibordan chetda qolishi mumkin edi. Endi esa bu meduzadagi g'ayrioddiy soat butun tirik tabiatda o'xshash, hali kashf etilmagan mexanizmlar mavjud bo'lishi mumkinligini ko'rsatmoqda.

Woods Hole okeanografiya institutidan Ann Tarrant shunday deydi: "Bu ajoyib tadqiqot ko'proq ishga ilhom beradi. U yangilik, xilma-xillik va ehtimol butunlay boshqa yo'llar borligini ta'kidlaydi β€” va bu mexanizmlarni o'rganishda qanchalik ijodkor bo'lish mumkinligining namunasini beradi."

Manba: Quanta Magazine β€” "The Jellies That Evolved a Different Way To Keep Time", muallif: Marlowe Starling (20-mart, 2026). Maqola o'zbek tiliga moslashtirilgan va qayta ishlangan.