Muzliklar fatehi va qochqinlar xaloskori: Fridtyof Nansen hayoti

Muzliklar orasida uyg'ongan buyuk iroda

Tasavvur qiling: siz kemadasiz, atrofdagi qalin muz qatlami kemangizni asta-sekin qisib, yanchib tashlashga urinmoqda. Har qanday dengizchi uchun bu muqarrar halokat belgisidir. Biroq norvegiyalik yosh olim Fridtyof Nansen uchun bu — eng buyuk ilmiy tajribaning boshlanishi edi. U o'z ixtiyori bilan kemasini Arktikaning qotib qolgan ummoniga kiritib, muzlar bilan birga oqib borishni rejalashtirgan edi.

Nansen — insoniyat tarixidagi kamyob shaxslardan biri. U bir vaqtning o'zida mohir chang'ichi, zooloq, neyrobiologiyaning kashshoflaridan biri, jasur qutb tadqiqotchisi, diplomat va millionlab qochqinlarning xaloskoriga aylangan Nobel mukofoti laureatidir. Qanday qilib bitta inson qisqa umr davomida bir-biriga mutlaqo o'xshamaydigan bu qadar ulkan marralarni zabt etishi mumkin?

Mikroskopdan boshlangan yo'l: Neyron ta'limoti va ilmiy izlanishlar

Fridtyof Nansen 1861-yilda Norvegiyaning Xristianiya (hozirgi Oslo) shahri yaqinida dunyoga kelgan. Bolaligidan o'rmonlarda sayr qilish, chang'i uchish va ov qilishga mehr qo'ygan Nansen erkin tabiat qo'ynida yashash orzusida Kristianiya Qirollik Frederik universitetida zoologiya sohasini tanlaydi. 1882-yilda u "Viking" tyulen ovi kemasida ilk bor Arktika suvlariga safar qilib, dengiz muzining shakllanishi va Golfstrim oqimining xususiyatlarini o'rganadi.

Biroq ekspeditsiyadan so'ng Nansen tinchgina laboratoriya hayotiga qaytib, Bergen muzeyida konservator lavozimida ishlay boshladi. Uning ilmiy tadqiqot mavzusi o'sha davr uchun mutlaqo kutilmagan edi: u quyi dengiz jonzotlarining markaziy asab tizimini mikroskop ostida sinchkovlik bilan tahlil qildi. O'sha paytlarda asab tizimi uzluksiz tarmoqdan iborat deb hisoblanardi. Nansen esa asab hujayralari (gangliyalar) bir-biri bilan uzluksiz tutashib ketmaganini, balki alohida birliklar ekanini ilgari surdi. Uning 1887-yildagi doktorlik dissertatsiyasi keyinchalik Santyago Ramon-i-Kaxal tomonidan rivojlantirilgan mashhur neyron ta'limotining ilk poydevorlaridan biri bo'lib xizmat qildi.

Ortga yo'l yo'q: Grenlandiya bo'ylab jasoratli yurish

Olimlik unvoniga ega bo'lish arafasida ham Nansenning xayolini qor bilan qoplangan noma'lum o'lkalar tark etmadi. U 1888-yilda insoniyat tarixida ilk bor Grenlandiya ichki muz qoplamini sharqdan g'arbga qarab chang'ida kesib o'tishga qaror qildi. Ungacha bo'lgan sayyohlar g'arbdan boshlab orqaga qaytishgan edi. Nansenning falsafasi esa butunlay boshqacha edi: sharqiy, kimsasiz qirg'oqqa tushib, faqat g'arbdagi aholi punktlari tomon yurish. Bu esa ortga chekinish uchun hech qanday yo'l qoldirmaslikni, faqat oldinga intilishni anglatardi.

Ko'pchilik bu rejani o'z joniga qasd qilish deb baholadi va parlament unga mablag' ajratishdan bosh tortdi. Shunga qaramay, Nansen olti kishilik kichik guruh (jumladan, qor bo'ylab harakatlanishda mohir bo'lgan saami xalqi vakillari) va maxsus yengil chanalar bilan yo'lga chiqdi. Ular sovuq, yashirin muz yoriqlari va ayovsiz bo'ronlarga qarshi kurashib, orolni muvaffaqiyatli kesib o'tishdi. Bu yurish Nansenning nafaqat jasoratini, balki qutb sayohatlarida yengil anjomlar va chang'i texnikasini qo'llash bo'yicha innovatsion qarashlarini ham isbotlab berdi.

"Fram" mo'jizasi: Muzlarni aldagan kema

1881-yilda Sibir sohillari yaqinida Amerikaning "Jannett" kemasi muzlar orasida maydalanib, cho'kib ketgan edi. Oradan uch yil o'tib, uning qoldiqlari Grenlandiyaning janubi-g'arbiy sohillaridan topildi. Meteorolog Henrik Mon bu holat Arktika ummoni bo'ylab sharqdan g'arbga yo'nalgan ulkan transpolyar muz oqimi mavjudligidan dalolat berishini aytdi. Bu g'oya Nansenning miyasiga o'rnashib qoldi: agar kema muzga chidasa, oqim uni to'g'ri Shimoliy qutbga olib borishi mumkin!

Nansen kemasoz Kolin Archer bilan birgalikda afsonaviy "Fram" ("Olg'a") kemasini yaratdi. Bu kema o'ziga xos muhandislik mo'jizasi edi:

• Yumaloq korpus: Kemaning tubi va qirg'oqlari yumaloq shaklda yasalgan bo'lib, muz uni qisganda, kema ezilib ketmasdan, xuddi tarvuz urug'i barmoqlar orasidan sirg'alib chiqqandek yuqoriga, muz ustiga ko'tarilardi.
• Mustahkam yog'och: Tashqi qatlami o'ta qattiq "yashil daraxt" (greenheart) yog'ochidan ishlangan.
• Yashash sharoiti: Ichki qismi besh yilgacha muzda yashashga moslab qalin izolyatsiyalangan va hatto elektr yoyi lampalarini quvvatlantiruvchi shamol generatori bilan jihozlangan.

Qutb sari qadam-baqadam va omon qolish jangi

1893-yilda "Fram" Sibir orollari yaqinida muzlar domiga qasddan kirdi. Kema kutilganidek muz bosimiga ajoyib bardosh berdi, ammo oqimning tezligi juda sekin edi va u to'g'ridan-to'g'ri qutb ustidan o'tmasligi oydinlashdi. Shunda Nansen va uning hamrohi Hjalmar Yoxansen 1895-yilning martida chanalar, itlar va chang'ilar bilan qutb tomon piyoda otlanishdi.

Ayovsiz sovuq va qatlam-qatlam muz to'siqlari ularning yo'lini to'sdi. Ular 86°14′ shimoliy kenglikka qadar yetib borishdi — bu o'sha davr uchun inson zoti qadami yetgan eng shimoliy nuqta bo'lib, mutlaq jahon rekordi edi. Ortga qaytish esa haqiqiy tirik qolish dostoniga aylandi. Ular Frans-Iosif Yerida yer osti kulbasida, faqat morj va oq ayiq go'shti hamda yog'i bilan oziqlanib qishlashdi. 1896-yilda britaniyalik tadqiqotchi Jekson bilan kutilmagan uchrashuv ularni qutqarib qoldi. Mo''jiza yuz berib, uch yillik muz asirligidan so'ng butun holda chiqqan "Fram" kemasi ham o'sha kunlarda Norvegiyaga eson-omon qaytib keldi.

Muzliklardan insoniyat xizmatiga: Nansen pasporti

Qutb qahramoni sifatida butun dunyoga tanilgan Nansen hayotining so'nggi o'n yilligida butunlay boshqa frontda kurash olib bordi. 1905-yilda u Norvegiyaning Shvetsiyadan ajralib, mustaqil bo'lishida va xalqaro miqyosda tan olinishida yetakchi diplomatik rol o'ynadi. Birinchi jahon urushidan so'ng esa uning faoliyati yanada yuksak insonparvarlik darajasiga ko'tarildi.

1921-yilda Nansen Millatlar Ligasining Qochqinlar bo'yicha birinchi Oliy komissari etib tayinlandi. Urushlar, inqiloblar va imperiyalarning qulashi natijasida millionlab odamlar o'z vatanidan ayrilib, fuqarosiz qolgan edi. Ularning shaxsini tasdiqlovchi hech qanday hujjati yo'q, chegaralardan o'ta olmas edilar. Nansen tarixda ilk bor fuqaroligi bo'lmagan shaxslar uchun maxsus xalqaro hujjat — "Nansen pasporti"ni joriy qildi. Ushbu hujjat 50 dan ortiq davlat tomonidan tan olindi va yuz minglab begunoh insonlarga yangi hayot boshlash imkonini berdi.

"Har qanday buyuk ish avvaliga telbalik bo'lib ko'rinadi. Haqiqiy to'siqlar esa faqat insonning o'z ongida mavjud."

Ocharchilikka qarshi kurash, asirlarni vataniga qaytarish va qochqinlarni qutqarish yo'lidagi ulkan xizmatlari uchun Fridtyof Nansenga 1922-yilda Nobel Tinchlik mukofoti topshirildi. 1930-yilda u vafot etganidan keyin ham uning nomidagi qochqinlar idorasi bu missiyani davom ettirdi va 1938-yilda mazkur tashkilot ham Nobel mukofotiga sazovor bo'ldi.

Cheksiz ufqlarning merosi

Fridtyof Nansen qoldirgan meros inson aql-zakovati va irodasining cheksizligidan dalolat beradi. U neyronlarning nozik mikrodunyosini o'rganishdan chekinmadi, Arktikaning shafqatsiz sovuqligidan qo'rqmadi va eng muhimi — siyosiy bo'ronlar ostida qolgan chorasiz insonlarga qo'l cho'zishdan to'xtamadi. Bugun xaritada uning nomi bilan atalgan o'nlab bo'g'ozlar, qirlar va hattoki Marsdagi krater Nansenning "faqat olg'a" shioriga aylangan hayot yo'lini eslatib turadi.

Manbalar

• Wikipedia: Fridtjof Nansen (CC BY-SA 4.0)
• Wikipedia: Nansen's Fram expedition (CC BY-SA 4.0)
• Wikipedia: Fram (ship) (CC BY-SA 4.0)

Maqola yuqoridagi manbalar asosida sun'iy intellekt yordamida tayyorlangan. Matn CC BY-SA 4.0 litsenziyasi ostida tarqatiladi.