Ba'zi filmlar bor — ularni "tomosha qildim" deb bo'lmaydi. Ularni boshdan kechirasan. Stiven Spilbergning 1993-yilgi "Schindler's List" aynan shunday asar. U nafaqat kino tarixi, balki insoniyat tarixi uchun muhim hujjat. Ikkinchi Jahon urushi davrida millionlab yahudiylar qirib tashlangan — bu film esa o'sha dahshat ichida bir odamning vijdoni qanday uyg'onganini ko'rsatadi.

Oskar Shindler kim edi?

Oskar Shindler (Liam Nison) — sudimand, fursatparast nemis tadbirkor. U Polshaning Krakov shahriga urush boshlanishi bilan keladi: arzon yahudiy ishchi kuchi yordamida fabrika ochib, boyib ketishni rejalashtiradi. U partiya a'zosi, u natsistlar bilan ich-ichdan birga ichadi, u urushni imkoniyat deb biladi. Boshida u haqida yaxshi gap aytish qiyin.

Ammo vaqt o'tishi bilan Shindler o'zi istamagan bir narsaga guvoh bo'ladi: yahudiylar shunchaki "arzon kuch" emas, ular insonlar ekan. Krakow gettosining tugatilishi, Plashov lageri, bolalar deportatsiyasi — bularni ko'rgan Shindler asta-sekin o'zgara boshlaydi. Va bu o'zgarish uning hayotini butunlay yangi yo'nalishga buradi. U boylik orttirish o'rniga odamlarni saqlab qolishga bor pulini sarflaydi. 1200 dan ortiq yahudiy uning "ro'yxati" orqali tirik qoladi.

Spilbergning jasorati: qora-oq dunyo

Spilberg filmni ataylab qora-oq rangda suratga oldirdi. Bu texnik qaror emas — falsafiy qaror. Qora-oq ranglar o'sha davrni hujjatli lavha kabi his ettiradi. Tomoshabin go'yo kinoteatrda emas, tarixning o'rtasida turganday his qiladi. Bu usul filmning og'irligini yanada kuchaytiradi.

Bироқ filmda bitta rang bor — qizil. Qizil kiyimli kichkina qiz. U olomondan ajralib ko'rinadi, gettodan qochishga harakat qiladi. Shindler uni uzoqdan ko'radi — va bu lahza uning uchun hamma narsani o'zgartiradi. Keyinroq u shu qizil kiyimni yana ko'radi — bu safar boshqacha sharoitda. Bu kadr kino tarixidagi eng ta'sirchan ramzlardan biriga aylangan: begunohlik, yo'qotish va javobgarlik bir lahzada birlashadi.

Amon Geth — yovuzlikning yuz ko'rinishi

Filmning eng qo'rqinchli tomoni — Ralf Fayns o'ynagan SS ofitseri Amon Geth. U lagerni boshqaradi va odamlarni xuddi hasharotdek o'ldiradi — hech qanday sababsiz, hech qanday his-tuyg'usiz. Fayns bu rolni shu qadar hayratlanarli darajada tabiiy o'ynadiki, tomoshabin nafas olmay qoladi.

Ammo Spilberg Gethni shunchaki "yovuz odam" sifatida ko'rsatmaydi. Bir sahnada u garajda tutgan yahudiy xizmatchi qizga — go'yo insoniy tuyg'ular bor odamdek — munosabat bildiradi. Lekin o'sha lahzada ham u uni o'ldiradi. Bu sahna yovuzlikning qanchalik murakkab va dahshatli bo'lishini ko'rsatadi: u ba'zan insoniy yuz bilan keladi.

Itzhak Shtern — vijdon ovozi

Ben Kingsley o'ynagan buxgalter Itzhak Shtern — filmning axloqiy markazi. U Shindlerni tushunadi, unga ishonadi — va asta-sekin uni o'z insoniyligi tomon yo'naltiradi. U hech qachon yig'lamaydi, hech qachon baqirmaydi. U shunchaki ishini qiladi — va shu bilan yuzlab odamning hayotini saqlaydi. Shindler va Shtern o'rtasidagi munosabat filmning eng nafis va chuqur liniyasi.

Yakuniy sahna: ko'z yoshlarsiz bo'lmaydi

Film oxirida Shindler saqlab qolgan yahudiylar unga oltin uzuk sovg'a qilishadi. Uzukka Talmuddan ibora o'yilgan: "Kim bitta jonni saqlab qolsa, go'yo butun dunyoni saqlab qolgandir." Shindler bu uzukni qo'liga olib yig'laydi — va u yig'layotganda, biz ham yig'laymiz. "Men ko'proq saqlab qolishim mumkin edi. Bu avtomobil — o'n nafar. Bu ko'ylak tugmasi — bitta odam..." Bu gaplar insonning vijdoni bilan hisob-kitob qilishi — va hech qachon yetarli qilmaydi deb his etish.

Film real "Schindler yahudiylar"ining qabriston ziyorati bilan tugaydi. Ular Shindler qabrini ziyorat qilishadi, uning ustiga tosh qo'yishadi — yahudiy an'anasida hurmat belgisi. Bu lahzada hujjatli va badiiy bir-biriga qo'shiladi. Tomoshabin his qiladi: bu shunchaki film emas.

Nima uchun bu film muhim?

"Schindler's List" 1994-yilda 7 ta "Oscar" mukofotini qo'lga kiritdi — jumladan eng yaxshi film va eng yaxshi rejissyor. Ammo mukofotlar bu filmning ahamiyatini to'liq ifodalay olmaydi. Bu film Holokostni shaxsiylashtiради — raqamlarni insonlarga aylantiradi. Oltmish million emas, balki bitta onа, bitta bola, bitta keksa chol.

Spilberg bu filmdan hech qanday shaxsiy daromad olmadi — barcha pulni yahudiy ta'lim fondiga berdi. U shunday dedi: "Bu filmdan pul topish qon pullari bo'lar edi." Bu so'zlar filmning ruhini to'liq ifodalaydi.

Xulosa

"Schindler's List" — ko'rish kerak bo'lgan, ammo ko'rishga qiyin bo'lgan film. U og'ir, u qorong'u, u ba'zan chidab bo'lmaydigan darajada haqiqiy. Ammo aynan shuning uchun uni ko'rish kerak. Chunki insoniyat bu sahifani unutmaslik uchun bunday filmlar yaratiladi. Va unda bitta umid ham bor: eng qorong'u davrda ham ba'zi odamlar to'g'ri yo'lni tanlay oladi. Bu film o'sha odamlardan biriga bag'ishlangan.

Manba: Bilim Manba — "Schindler's List" (1993, rejissyor Steven Spielberg) filmi haqida tahliliy maqola.