Sho'rxoklar ichidagi hayot: o'limga mahkum ko'lmaklarning mitti hukmdorlari

Quriyotgan ko'lmaklar va sirli qaytish

Quyosh ayovsiz qizdirgan Karib dengizining janubiy chekkasida joylashgan Aruba, Bonayre va Kyurasao orollarini tasavvur qiling. Bu yerda qurg'oqchilik mavsumi boshlanishi bilan quruqlikdagi deyarli barcha chuchuk suv havzalari, kichik soylar va ko'lmaklar butunlay qurib, taqir yerga aylanadi. Ularda yashagan barcha suv jonzotlari qirilib ketadi. Ammo bir necha oydan so'ng ilk kuchli yomg'irlar yog'ib, quruq o'zanlar yana suvga to'lishi bilan aqlbovar qilmas hodisa yuz beradi: kechagina jonsiz bo'lgan loyqa ko'lmaklar bir zumda mitti, chaqqon baliqlar galasi bilan to'lib-toshadi.

Baliqlar qayerdan paydo bo'ldi? Ular yomg'ir bilan birga osmondan tushmagani aniq. Bu jumbushning ortida tabiatning ajoyib moslashuvchan vakili — fanda Poecilia vandepolli deb ataladigan Van de Poll mollisi yashiringan. Ushbu kichik jonzot dengiz bilan quruqlik o'rtasidagi chegarani buzib o'tib, eng og'ir sharoitlarda ham omon qolishning o'ziga xos usulini yaratgan.

Tuzga dosh beruvchi organizm: tabiatning tirik filtri

Ko'pchilik baliqlar suvning sho'rlik darajasiga juda ta'sirchan bo'ladi. Agar chuchuk suv balig'ini dengizga tashlasangiz, uning hujayralari suvsizlanib nobud bo'ladi; aksincha, dengiz balig'i chuchuk suvda shishib ketadi. Ammo Van de Poll mollisi biologlar tilida yevrigalin deb ataladigan noyob xususiyatga ega. Bu shunday tirik organizmki, u mutlaqo chuchuk suvli soylardan tortib oddiy okean suvigacha, hattoki sho'rligi okeandan deyarli to'rt baravar yuqori bo'lgan (suvda har litriga 135 grammgacha tuz erigan) sho'rxok lagunalarda ham bemalol nafas olaveradi.

Qizig'i shundaki, yashash muhiti bu mittivoy baliqlarning tashqi qiyofasini butunlay o'zgartirib yuboradi:

• Dengizda yashovchilar: To'lqinlar va oqimlarga qarshi kurashish uchun baquvvat dum poyasiga ega bo'ladi. Ular yirikroq o'sadi, yorqin to'q sariq rangga kiradi va suzgichlarida qora xollar ko'payadi.
• Chuchuk suvda yashovchilar: Nisbatan kichikroq va xiraroq tusda bo'lib, tanasida kulrang-jigarrang yoki ko'kimtir tus ustunlik qiladi. Ularning yelka suzgichlari ham kalta bo'ladi.

Tashqi muhit qanchalik sho'r va xavfli bo'lsa, bu baliq shunchalik baquvvat va rang-barang ko'rinishga kiradi. Aynan shu xususiyati sababli dengizdagi yorqin to'q sariq dumli erkak mollilar xonadon akvariumlarining ham sevimli a'zosiga aylanishi mumkin edi.

Orol strategiyasi: dengizdan boshlangan yillik bosqin

Bu baliqlarning omon qolish siri dengiz va quruqlik o'rtasidagi nozik muvozanatga tayanadi. Qurg'oqchilik paytida ichki suvlardagi butun populyatsiya nobud bo'lsa-da, dengiz qirg'oqlaridagi mangrov chakalakzorlari va sokin qo'ltiqlarda kichik bir guruh tirik qoladi. Dengizdagi yirtqich qushlar va yirik baliqlar ko'p bo'lgani sababli u yerdagi moli galalari unchalik katta bo'lmaydi, biroq ular turning asosiy zaxira tayanchi hisoblanadi.

Uzoq kutilgan yog'ingarchilik boshlanganda, quruqlikdan oqib tushgan toshqin suvlari o'zi bilan chirigan o'simliklar va quruqlik moddalarining hidini dengizga olib keladi. Laboratoriya tajribalari ham isbotlaganidek, mollilar ichki chuchuk suv hidini sezishi bilanoq o'ziga xos intinkt uyg'onadi. Ular toshqinga qarshi telbalarcha suzib, yangi paydo bo'lgan o'tkinchi ko'lmaklar tomon yo'l oladi.

Bunday ko'lmaklarda yirik dengiz yirtqichlari bo'lmaydi. Suv sirtida yashil suvo'tlar g'uj bo'lib o'sadi, mayda umurtqasizlar ko'payadi. Oqimga qarshi yetib kelgan mitti ko'chmanchilar bu xavfsiz va oziqqa boy bekatda qisqa vaqt ichida mislsiz tezlik bilan ko'payishga kirishadi.

Tirik tug'ish san'ati va oziq-ovqat uchun shafqatsiz kurash

Ushbu orollarda mollilar yolg'iz emas. Ularning asosiy raqobatchisi — o'ta sho'r suvlarga xuddi ular kabi chidamli bo'lgan Dearborn sho'rxok baliqchasi (Cyprinodon dearborni) hisoblanadi. Bu ikki tur bir xil oziqqa — suv tubidagi ko'k-yashil suvo'tlarga, chirindi qoldiqlarga va mayda qisqichbaqasimonlarga ko'z tikadi.

Biroq ularning nasl qoldirish usulida ulkan farq bor. Dearborn baliqchasi suv tubidagi uyalarga tuxum qo'yadi va erkagi bu tuxumlarni qo'riqlaydi. Van de Poll mollisi esa tirik tug'uvchi baliqdir: urg'ochi baliq o'z tanasida tuxumlarni yetiltirib, dunyoga to'g'ridan to'g'ri suzishga va qochishga tayyor mitti baliqchalarni keltiradi. Bu evolyutsion ustunlik ularga raqiblari ustidan katta afzallik beradi:

• Mollilar sho'rxok baliqchasining qo'riqlanayotgan uyalariga hamla qilib, ularning tuxumlarini va mayda lichinkalarini yeb qo'yadi.
• O'z bolalari esa tug'ilishi bilanoq suv o'tlari orasiga yashirinib, tezda ulg'ayadi.
• Natijada, chuchuk suvlari ko'proq bo'lgan Arubada moli butunlay ustunlikka erishgan, sho'rxok baliqchasi esa deyarli siqib chiqarilgan. Faqatgina quruqlikdagi suvlari dengiz bilan kam bog'langan Bonayre orolidagina sho'rxok baliqchasi ustunlikni saqlab qolgan.

Biroq ko'lmakdagi hayot doim ham to'kin kechmaydi. Agar suv sathi pasayib, oziq-ovqat taqchilligi boshlansa, mollilar o'z tabiatining qorong'u tomonini namoyon qiladi — katta yoshli baliqlar o'z bolalarini yeyishga, ya'ni kannibalizmga o'tadi. Qattiq qonun: o'nlab mayda baliqchalarning o'limi hisobiga bitta katta baliq tirik qolishi va kelgusi yomg'ir mavsumida yangi nasl berishi mumkin.

Yuz ellik ming yillik ajralish

Van de Poll mollisi uzoq vaqt davomida Markaziy Amerikadagi boshqa keng tarqalgan turlarning oddiy kenja turi deb hisoblangan. Ammo biologlarning sinchkov tadqiqotlari uning mutlaqo mustaqil tur ekanini isbotladi. Asosiy farq hatto mikroskop ostida arang ko'rinadigan jag' tishlarida namoyon bo'ldi: boshqa turlarda ichki tishlar uch qirrali bo'lsa, bu turda ular bir qirrali, o'tkir ignasimon shaklda tuzilgan.

Genetik tahlillar bu turning tarixini yanada chuqurroq ochib berdi. Taxminan 150 ming yil muqaddam Yer yuzida muzlik davri hukm surgan paytda okean sathi hozirgidan ancha past bo'lgan. O'shanda Aruba, Bonayre va Kyurasao orollari Janubiy Amerika qit'asi, xususan bugungi Venesuela qirg'oqlari bilan quruqlik orqali tutashib turgan. Iqlim ilishi bilan dengiz sathi ko'tarilib, orollar qit'adan ajralib qolgan. Mitti baliqlarning ajdodlari mana shu uchta orol atrofidagi cheklangan maydonda qamalib, millionlab to'lqinlar va o'zgaruvchan sho'rlik girdobida yangi mustaqil tur sifatida shakllangan.

Moslashuvchanlik darsi

Aruba va Kyurasaoning zamonaviy plyajlari, shaharlari va sayyohlik maskanlari kengaygani sari ko'plab tabiiy suv havzalari yo'qolib bormoqda. Ko'plab turlar bunday bosim ostida yo'qolib ketgan bo'lardi. Biroq Van de Poll mollisi millionlab yillar davomida doimiy qurish va qayta tiklanish maktabini o'tagan. Qurg'oqchilik, sho'r suv va oziq yetishmovchiligi ularni shunday qattiq toblaganki, ular hatto eng xira, loyqa ariqlarda ham o'ziga yo'l topa oladi.

Tabiat bizga yana bir bor eslatadi: eng qudratli bo'lganlar emas, balki o'zgaruvchan sharoitga eng tez va oqilona moslasha olganlar tirik qoladi. Mitti ko'lmakda suzib yurgan bu ko'rimsizgina baliqcha — Yer yuzidagi hayotning cheksiz chidamliligi va moslashuvchanligining jonli dalilidir.

Manbalar

• Wikipedia: Poecilia vandepolli (CC BY-SA 4.0)
• Wikipedia: Cyprinodon dearborni (CC BY-SA 4.0)
• Muqova rasmi: Poecilia latipinna, I-75 N, Fort Lauderdale, FL, US imported from iNaturalist photo 360070481 (cropped) — (c) Nick Tobler (Cowturtle), some rights reserved (CC BY), CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Maqola yuqoridagi manbalar asosida sun'iy intellekt yordamida tayyorlangan. Matn CC BY-SA 4.0 litsenziyasi ostida tarqatiladi.