Temir xotira va mantiq: Mashina insonni shaxmatda qanday yengdi

Shaxmat taxtasidagi tarixiy to'qnashuv

Tasavvur qiling, siz dunyodagi eng kuchli shaxmatchisiz. Yillar davomida millionlab kombinatsiyalarni o'rganib, raqiblarning har bir harakatidan strategiyasini o'qiy oladigan dahosiz. Qarshingizda esa hech qanday hissiyotga ega bo'lmagan, soniyasiga millionlab yurishlarni hisoblay oladigan temir quti o'tiribdi. Bu fantastik film ssenariysi emas, balki 1990-yillarning oxirida sodir bo'lgan haqiqiy tarix.

O'sha paytda amaldagi jahon chempioni bo'lgan Garri Kasparov IBM kompaniyasi yaratgan Deep Blue nomli superkompyuterga qarshi ikki marta shaxmat bellashuviga kirishdi. 1996-yilda Filadelfiyada o'tgan birinchi o'yinda Kasparov tajribasi va insoniy sezgi qobiliyati evaziga 4:2 hisobida g'alaba qozondi. Biroq 1997-yilda Nyu-Yorkda bo'lib o'tgan revansh matchida vaziyat tubdan o'zgardi va mashina insoniyat tarixida ilk bor amaldagi chempion ustidan turnir sharoitida zafar quchdi.

Mashinani sinovdan o'tkazish usullari

Kasparov o'z davrining eng kuchli strategi edi. U kompyuterning o'ziga xos xususiyatlarini, ya'ni oldindan yozilgan debyut (o'yin boshlanishi) kitobidan chiqib ketganda ojizroq bo'lishini yaxshi bilar edi. Shu sababli, revansh matchining uchinchi o'yinida u odatiy bo'lmagan, deyarli kam ishlatiladigan Mieses ochilishi (1.d3 yurishi) usulini tanladi. Maqsad oddiy edi: kompyuterni o'zining tanish ma'lumotlar bazasidan chiqarib yuborish va uning mustaqil fikrlashiga tayanib qolishga majburlash.

Garchi bu taktik yurish kompyuterni biroz qiyin ahvolga solgan bo'lsa-da, o'yin durang bilan yakunlandi. Kasparov shuningdek, mashinani chalkashtirish uchun boshqa g'ayrioddiy usullarni ham qo'llagan. Lekin Deep Blue ham joyida turmagandi. Uning muhandislari tizimni takomillashtirib, nafaqat qattiq hisob-kitobga, balki murakkab vaziyatlarda ham to'g'ri baholashga qodir qilib tuzgandilar.

Xatolar va insoniy omil

Ikkinchi o'yinda yuzaga kelgan vaziyat ko'pchilikning e'tiborini tortdi. O'yin oxirida Kasparov mag'lubiyat alamini totib ko'rdi, ammo keyingi tahlillar ko'rsatishicha, u aslida durangga erishishi mumkin bo'lgan imkoniyatni qo'ldan boy bergandi. Kompyuter ham mukammal ishlamagan — uning ayrim yurishlari dasturiy xato yoki favqulodda holat natijasi ekani aytilgan. Shunga qaramay, mashinaning o'ta murakkab va kutilmagan yurishlari Kasparovni hatto ortida insoniy grossmeyster turgandek gumon qilishiga olib kelgan.

Hal qiluvchi oltinchi o'yin esa juda qisqa kechdi. Hisob teng bo'lib turgan bir paytda, Kasparov yana tavakkal qilib, bahsli debyutni tanladi. Deep Blue o'z otini qurbon qilib, chempionning himoyasini parchalab tashladi va Kasparov 20 tadan kam yurish ichida taslim bo'lishga majbur bo'ldi.

Sun'iy intellekt uchun yangi davr

Bu g'alaba ilm-fan va texnologiya olamida ramziy ma'noga ega edi. U sun'iy intellekt asta-sekin inson intellektiga yaqinlashib qolganini va hatto eng buyuk zehniy chempionlarni ham yenga olishini ko'rsatdi. Keyinchalik mutaxassislar bu mag'lubiyatni Kasparovning shaxsiy xatolari va mashinaning ulkan hisoblash quvvati bilan izohladilar. Shunga qaramay, bu voqea kompyuter texnologiyalari tarixida muhim sahifa bo'lib qoldi.

Shaxmatdagi bu yutuqdan so'ng olimlarning diqqati yanada murakkabroq bo'lgan qadimgi xitoy o'yini — Go o'yiniga qaratildi. Chunki shaxmatdan farqli o'laroq, Go intuitsiyani talab qilardi va faqat sonlarni hisoblash bilan uni yengish imkonsizdek tuyulardi.

Oradan yillar o'tib, texnologiyalar yana rivojlandi. 2016-yilda Google DeepMind tomonidan yaratilgan AlphaGo dasturi dunyodagi eng kuchli inson o'yinchilarini mag'lub etib, sun'iy intellekt endi nafaqat hisoblash, balki haqiqiy strategik sezgi borasida ham inson bilan bellasha olishini isbotladi.

Xulosa

Kasparov va Deep Blue qarama-qarshiligi shunchaki oddiy o'yin emas, balki inson tafakkuri va mashina qudrati o'rtasidagi ilk jiddiy uchrashuv edi. Bugungi kunda oddiy smartfonlar ham o'sha vaqtdagi superkompyuterlardan million marta kuchliroq ekanini o'ylab ko'rsak, texnologiya qanchalik tez rivojlangani ayon bo'ladi. Kelajakda mashinalar ilm-fan va kundalik hayotimizda yana qanday yutuqlarga erisharkin?

Shuningdek o'qing

• Asr jangi: Bobbi Fisher, Boris Spasskiy va shaxmat taxtasidagi Sovuq urush
• Nima uchun biz sun'iy intellekt haqida qo'rqinchli hikoyalar aytamiz?
• SI(Sun'iy intelekt) va matematika inqilobi: sun’iy intellekt ilmiy kashfiyotlarni qanday o‘zgartirmoqda

Manbalar

• Wikipedia: Deep Blue versus Garry Kasparov (CC BY-SA 4.0)
• Wikipedia: Mieses Opening (CC BY-SA 4.0)
• Muqova rasmi: A bearded man in suit playing chess with robotic arm, showcasing AI strategy. — Pavel Danilyuk, Pexels License, Pexels

Maqola yuqoridagi manbalar asosida sun'iy intellekt yordamida tayyorlangan. Matn CC BY-SA 4.0 litsenziyasi ostida tarqatiladi.