Tushdagi sirlar: Miyamiz uxlaganda nima bilan band?

Tush ko'rish olamiga sayohat

Tasavvur qiling, siz hech qanday transportga o'tirmasdan, bir soniya ichida qadimiy qasrda yoki mutlaqo noma'lum osmon ostida yuribsiz. Siz u yerda qo'rquvni, hayratni yoki cheksiz quvonchni his qilasiz. Bularning barchasi atigi bir necha daqiqa davom etadi, uyg'onganingizda esa o'sha sehrli olam izsiz yo'qoladi. Odamzot kechasi bilan taxminan ikki soatini tush ko'rish bilan o'tkazadi va har bir tush o'rtacha beshdan yigirma daqiqagacha davom etadi. Qadim zamonlardan beri mutafakkirlar, shifokorlar va ilm ahillari bu holatning sirini ochishga urinib kelgan. Qadimgi sivilizatsiyalarda tushlar kelajakdan darak beruvchi yoki muhim xabar sifatida talqin qilingan. Bugungi kunda ham biror tushni ko'rgach, uning ma'nosini o'ylab qolishimiz tabiiy.

Lekin fan bu jumboqqa boshqacha nazar tashlaydi. Tushlarni ilmiy jihatdan o'rganadigan fan sohasi oneirologiya deb ataladi. Olimlar asosan tushning neyrofiziologiyasi va uning organizm uchun qanday vazifa bajarishini tushunishga harakat qilmoqdalar. Qizig'i shundaki, tushlar qayerda va qanday hosil bo'lishi, ularning yagona markazi bormi yoki miyaning turli qismlari qatnashadimi, hozircha aniq fan uchun to'liq sir bo'lib qolmoqda.

Tushlarning mazmuni va his-tuyg'ular

Tarix davomida tushlarning mazmuni ham o'zgarib borgan. Qadimgi yozma manbalarda odamlar tushida ko'pincha turli xabarlarni eshitgan va passiv kuzatuvchi bo'lgan. Keyingi davrlarga kelib esa tush ko'ruvchi shaxs o'z tushining faol qahramoniga aylangan. XX asr o'rtalaridan boshlab olimlar minglab tush hisobotlarini yig'ib, ularni tahlil qilishni boshladilar. Kalvin Holl va uning hamkasblari to'plagan ma'lumotlarga ko'ra, dunyoning turli burchaklaridagi odamlarning tush mazmuni bir-biriga o'xshash jihatlarga ega.

Tushda eng ko'p uchraydigan his-tuyg'u bu xavotir ekan. Qizig'i, salbiy hissiyotlar ijobiy tuyg'ularga qaraganda ancha ko'p uchraydi. Masalan, g'azab, qo'rquv va yolg'izlik tuyg'ulari quvonchdan ko'ra ustunroq turadi. Shuningdek, turli mazmundagi tushlar ham kuzatiladi, biroq ular umumiy tushlarning kichik bir qismini tashkil qiladi xolos. Tug'ma ko'r odamlar esa tushida rang-barang manzaralarni ko'rmaydi; ularning tushlari eshitish, tana sezgilari, hid va ta'm bilish hissiyotlariga asoslanadi. Atrofdagi global o'zgarishlar ham tushimizga ta'sir qiladi. Masalan, yirik ijtimoiy bo'hronlar yoki sinovli davrlarda odamlarning tushlarida qo'rquv va xavotir mavzulari sezilarli darajada ko'paygani ilmiy kuzatishlarda aniqlangan.

Miya tushlarni qanday yaratadi?

Miya uxlayotgan paytda shunchaki o'chib qolmaydi, aksincha, murakkab jarayonlarni amalga oshiradi. 1950-yillarda olimlar Yujin Aserinskiy va Netaniel Kleitman uyquning alohida bosqichi — tez ko'z harakatlari bosqichini kashf etishdi. Aynan shu davrda miya faolligi uyg'oq paytdagidek yuqori bo'ladi va tushlarning asosiy qismi shu vaqtda ro'y beradi. REM uyqusi paytida miyaning ma'lum qismlari, xususan, emotsiyalarga javob beradigan limbik tizim va amigdala faol ishlaydi.

Olimlar tushning hosil bo'lish mexanizmini tushuntirish uchun turli farazlarni ilgari surishgan. Tadqiqotchi James Kalatning fikricha, tush bu — miyaning tarqoq va buzilgan signallarni o'zaro bog'lab, mantiqli hikoya yaratishga urinishidir. Neyroolimlar buni miyadagi hikoya qiluvchi qism tasodifiy neyron signallaridan qandaydir izchil voqea yasashga harakat qilishi sifatida ta'riflashadi. Boshqacha aytganda, tush paytida miya o'tgan kundagi xotiralar va tartibsiz ma'lumotlarni saralab, ulardan o'ziga xos sahna tuzadi.

Tushlarning asl vazifasi nimadan iborat?

Tush nima uchun kerak degan savolga fan turli davrlarda turlicha javob berib kelgan. Quyida olimlarning eng mashhur nazariyalari keltirilgan:

• Ma'lumotlarni tozalash nazariyasi: Kompyuterlar ma'lumotlarni tartibga solganidek, tushlar ham miyadagi keraksiz axborotlar va tarqoq taassurotlarni saralashga xizmat qiladi.
• Tahdidni simulyatsiya qilish: Antropologik nuqtai nazardan, qadimda insonlar turli xavf-xatarlarga duch kelgan. Tushlar miyaga xavfli vaziyatlarni xavfsiz muhitda qayta boshdan kechirish va ularga tayyorgarlik ko'rish imkonini bergan.
• Haddan tashqari moslashib ketishning oldini olish: Tushlar o'tgan tajribalarga haddan tashqari bog'lanib qolmaslikka yordam beradi, ya'ni yangi vaziyatlardan saboq olishni o'rgatadi.
• Travmalarni qayta ishlash: Qiyin yoki stressli voqealarni xavfsiz tarzda tush orqali qayta ishlab chiqish imkoniyati yaratiladi.

Anglab yetilgan tushlar: O'z tushingizni boshqara olasizmi?

Ba'zida tush ko'rayotgan paytda to'satdan tush ekanligini anglab yetamiz. Bunday holat anglab yetilgan tush deb ataladi. Bu holatda tush ko'ruvchi o'zining tush ko'rayotganini bilib turadi va hatto tushdagi voqealar rivojini ma'lum darajada boshqarishi mumkin. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, bu qobiliyatni maxsus mashqlar yordamida o'rganish va rivojlantirish mumkin. Sharqona amaliyotlarda ham ongli tush ko'rish qadimdan o'ziga xos o'rin tutgan.

Bugungi kunda ham olimlar tushlar sirlarini to'liq ochishga intilmoqda. Uyqu va tushlar inson ongi hamda jismoniy salomatligi qanchalik chambarchas bog'langanini ko'rsatib turibdi. Har kecha boshimizdan kechiradigan bu sirli safarlar miyaning nafaqat dam olishi, balki o'zini qayta tiklashi uchun qanchalik muhim mexanizm ekanini isbotlaydi. Balki keyingi safar tushingizda o'zingizni g'aroyib vaziyatda ko'rganingizda, miyangiz bu safar qanday jumboqni yechayotgani haqida o'ylab ko'rarsiz?

Shuningdek o'qing

• Miyamizdagi vaqt mashinasi: Inson xotirasi qanday ishlaydi?
• Tafakkur me'morlari: Neyronlar qanday qilib fikr va harakatga aylanadi?
• Hayvonlar yo'nalishni qanday his qiladi: miyaning ichki kompasi

Manbalar

• Wikipedia: Dream (CC BY-SA 4.0)
• Wikipedia: Lucid dream (CC BY-SA 4.0)
• Wikipedia: Oneirology (CC BY-SA 4.0)
• Muqova rasmi: Woman in white hugging glowing cloud pillows in serene, dreamlike setting. — Ron Lach, Pexels License, Pexels

Maqola yuqoridagi manbalar asosida sun'iy intellekt yordamida tayyorlangan. Matn CC BY-SA 4.0 litsenziyasi ostida tarqatiladi.