Hell Creek Formation: afsonaviy dinozavrlar dunyosi

Hell Creek Formation — Shimoliy Amerika hududida joylashgan va 66–68 million yil oldingi hayotni saqlab qolgan eng mashhur geologik qatlamlardan biridir. U asosan AQShning Montana, Shimoliy Dakota, Janubiy Dakota va Vayoming shtatlarida joylashgan. Bu yer ko‘pincha “dinozavrlar qabristoni” deb ham ataladi.

Bu hududdan topilgan qoldiqlar paleontologlarga Bo‘r (Kretase) davrining eng so‘nggi million yillaridagi — dinozavrlar yo‘q bo‘lib ketishidan oldingi hayotni tushunishga yordam beradi.

1. Tyrannosaurus rex — dinozavrlar qiroli

Hell Creek Formationning eng mashhur kashfiyoti bu — T. rex. 1902-yilda Barnum Brown tomonidan Montanada topilgan bu yirtqich keyinchalik butun dunyoga mashhur bo‘ldi.

U:

• 12 metrga yaqin uzunlikka ega bo‘lgan
• 8–9 tonnagacha og‘irlikda bo‘lgan
• quruqlikda yashagan hayvonlar orasida eng kuchli tishlash kuchlaridan biriga ega yirtqich edi

T. rex Hell Creek ekotizimining eng yuqori yirtqichi bo‘lgan.

2. K-Pg chegarasi — Yer tarixidagi katta o‘zgarish

Hell Creek qatlamlarining eng yuqori qismida, ba’zi joylarda K-Pg chegarasi deb ataladigan yupqa loy qatlami saqlangan. Unda Yerda kam uchraydigan, lekin asteroidlarda ko‘p bo‘ladigan iridiy elementi juda ko‘p. Bu qatlam 66 million yil oldin Yerga ulkan asteroid urilgani va dinozavrlar (qushlardan tashqari) yo‘q bo‘lib ketganini ko‘rsatadi.

Bu hodisa Yer tarixidagi beshinchi ommaviy qirilish — eng katta yo‘q bo‘lishlardan biri hisoblanadi.

3. Acheroraptor — kichik, lekin xavfli yirtqich

Hell Creek faqat katta dinozavrlar emas, balki kichik yirtqichlarni ham saqlagan. Acheroraptor — Velotsiraptorning qarindoshi bo‘lgan, uzunligi taxminan 2–3 metr keladigan, juda tez va epchil ovchi dinozavr bo‘lgan. U 2013-yilda ilmiy jihatdan tasvirlangan.

U ehtimol:

• mayda sutemizuvchilarni
• kaltakesaklarni
• dinozavr bolalarini ovlagan

4. Qadimgi o‘simliklar dunyosi

Hell Creek faqat hayvonlar emas, balki o‘simliklar ekotizimini ham saqlab qolgan.

Bu yerda topilgan o‘simliklar:

• palma daraxtlari
• magnoliyaga o‘xshash gulli o‘simliklar
• ignabargli qadimgi daraxtlar

Asteroid urilishidan keyin esa Yerda qirqquloqlar cho‘qqisi (inglizcha fern spike) kuzatilgan — vayron bo‘lgan yerlarni birinchi bo‘lib qirqquloq (paporotnik) o‘simliklari tez qoplab olgan.

5. Infernodrakon — “do‘zax ajdahosi”

Eng sirli kashfiyotlardan biri bu — Infernodrakon hastacollis. Bu azhdarxidlar oilasiga mansub pterozavr (uchuvchi reptiliya) bo‘lib, u 2021-yilda tasvirlangan va hozircha undan faqat bitta bo‘yin umurtqasi topilgan.

U ehtimol: yerda yurib kichik o‘ljalarni tutib yegan uchuvchi jonzot bo‘lgan.

Xulosa

Hell Creek Formation — bu oddiy qazilma joy emas. Bu Yer tarixining muzlatilgan sahifasi bo‘lib, u bizga dinozavrlar dunyosi qanday tugaganini va yangi hayot qanday boshlanganini ko‘rsatadi.

Bugungi kunda ham bu hudud paleontologlar uchun eng muhim tadqiqot joylaridan biri bo‘lib qolmoqda.