Yer yuzining eng chuqur darchasi
Tasavvur qiling: sayyoramizning eng baland cho'qqisi — Everest tog'ini poydevori bilan qo'porib olib, ummonning eng chuqur joyiga joylashtirsak nima bo'ladi? Uning qorli cho'qqisi suv sathidan yana ikki kilometrdan ziyod chuqurlikda ko'rinmay qolib ketadi. Yer yuzidagi ana shunday hayratlanarli va yetib borish eng mushkul bo'lgan nuqta — Tinch okeanining g'arbiy qismida yastangan Mariana botig'idir.
Ushbu ulkan novsimon botiq Mariana orollaridan taxminan 200 kilometr sharqda joylashgan. Uning xaritadagi ko'rinishi bahaybat yarim oyni eslatadi. Botiqning umumiy uzunligi 2 550 kilometrga, kengligi esa o'rtacha 69 kilometrga cho'zilgan. Cho'kmaning eng quyi nuqtasi Challenjer qa'ri (Challenger Deep) deb ataladi. Oxirgi o'lchovlarga ko'ra, uning chuqurligi 10 935 metrga yetadi. Bu yer quyosh nuri zarracha yetib bormaydigan, muzdek sovuq va tasavvur qilib bo'lmas darajadagi ulkan bosim hukmronlik qiladigan sirlar maskanidir.
Okean tubidagi to'qnashuv: Bu botiq qanday paydo bo'lgan?
Mariana botig'ining bunday g'ayritabiiy chuqurligi sababini tushunish uchun sayyoramizning tektonik tuzilishiga nazar tashlash kerak. Geologiya fani bu hodisani subduksiya, ya'ni bir litosfera plitasining ikkinchisi ostiga botib kirishi bilan izohlaydi. Bu hudud Izu-Bonin-Mariana subduksiya tizimining ajralmas qismidir.
Mazkur hududda bahaybat Tinch okeani plitasi g'arbdagi kichikroq Mariana plitasi bilan yuzlashadi. Tinch okeani plitasining g'arbiy chekkasi yoshi jihatidan yer yuzidagi eng qadimiy okean qobig'i sanaladi. Uning yoshi qariyb 170 million yilga yetadi. Millionlab yillar davomida bu qobiq sovigan, zichlashgan va nihoyatda og'irlashgan. Shu sababli u yengilroq Mariana plitasi ostiga qarab surilib, sayyoramiz mantiyasiga sho'ng'igan.
Ikki plita to'qnashgan chegarada vujudga kelgan ulkan darzlik Mariana botig'ini hosil qilgan. Cho'kayotgan plita jinslaridagi minerallardan ajralib chiqqan suv yuqori mantiyaning qisman erishiga sabab bo'ladi. Bu jarayon yuzaga magma oqimlarini chiqarib, botik yonida zanjir hosil qilgan vulqonli Mariana orollarining paydo bo'lishiga olib kelgan. Botiqning nomi ham ana shu orollar sharafiga Ispaniya qirolichasi Mariana Avstriyalik nomi bilan atalgan.
Challenjer qa'ri: Esu hushni oluvchi bosim va sukunat
Challenjer qa'ri Mariana botig'ining janubiy qismida joylashgan bo'lib, o'zaro balandligi 200–300 metrli tepaliklar bilan ajralgan uchta cho'zilgan havzadan iborat. Bu havzalar mayda diatomli loy qatlami bilan qoplangan. Qa'rda suv harorati odatda 1 dan 4 darajagacha iliq bo'ladi, xolos. Biroq u yerdagi asosiy sinov sovuq emas, balki aql bovar qilmas darajadagi suv bosimidir.
Botikning eng tubida suv ustuni 1 086 bar bosim beradi. Bu ko'rsatkich dengiz sathidagi me'yoriy atmosfera bosimidan 1 070 martadan ko'proqdir. Boshqacha ifodalaganda, har bir kvadrat santimetr maydonga bir tonnadan ziyod yuk bosib turadi. Agar bu yerga oddiy metall idish tushirilsa, ulkan suv massasi uni lahzalar ichida yapaloq temirga aylantirib qo'yadi. Shu bois Challenjer qa'riga tushish Oydan ham naridagi fazoviy parvozlardan ko'ra jiddiyroq muhandislik tayyorgarligini talab qiladi.
Arqondan chuqurlik o'lchagichlargacha: O'rganish tarixi
Insoniyat okeanning bu sirli burchagini tadqiq qilishga bir yarim asrdan ortiq vaqtini bag'ishladi. Botiq ilk bor 1875-yilning mart oyida Britaniyaning mashhur "Challenjer" harbiy-ilmiy korveti ekspeditsiyasi chog'ida kashf qilingan. O'shanda tadqiqotchilar oddiy og'irlik osilgan maxsus mustahkam arqon tashlash yo'li bilan 8 184 metr chuqurlikni qayd etgan edi. 1877-yilda chop etilgan okean xaritasida bu joy ilk bor "Challenjer qa'ri" deb belgilandi.
Texnologiyalar rivoji bilan o'lchovlar ancha aniqlashdi:
- 1951-yil: Britaniyaning "Challenjer II" kemasi aks-sado beruvchi eholot yordamida o'lchov o'tkazdi va 10 900 metr chuqurlikni aniqlab, yangi jahon rekordini o'rnatdi.
- 1957-yil: Sovet Ittifoqining "Vityaz" ilmiy kemasi botiqda 11 034 metr chuqurlik borligini xabar qildi.
- 1984-yil: Yaponiyaning "Takuyo" kemasi ko'p nurlik zamonaviy eholot vositasida 10 924 metr chuqurlikni ro'yxatga oldi.
- 2011-yil: Amerika Qo'shma Shtatlari harbiy-dengiz floti kemasi butun botiqni 100 metrlik aniqlikda xaritalashtirdi va suv ostida qadimiy suvosti tog'lari bo'lgan to'rtta ulkan tosh qoyani aniqladi.
Tubsizlikka tushgan jasur qahramonlar
Inson oyog'i yetishi dargumon bo'lgan tubsizlik sari ilk dadil qadam 1960-yil 23-yanvarda tashlandi. Shveytsariyalik muhandis Jak Pikkar va AQSH harbiy-dengiz floti leytenanti Don Uolsh maxsus po'lat sharli "Trieste" batiskafida Challenjer qa'riga sho'ng'idi. Qattiq po'lat korpus ichidagi tadqiqotchilar 10 916 metr chuqurlikka muvaffaqiyatli yetib bordi va suv tubida 20 daqiqacha qolib, xavfsiz yuqoriga ko'tarildi.
Oradan o'nlab yillar o'tib, robototexnika vositalari ishga tushdi. 1995-yilda Yaponiyaning masofadan boshqariladigan "Kaikō" zondi 10 911 metr chuqurlikka yetib borib, tarixda tubsizlikka tushgan ikkinchi apparat bo'ldi. 2009-yilda esa AQSHning "Nereus" roboti 10 902 metr chuqurlikni zabt etdi.
2012-yilning martida yana bir shov-shuvli voqea yuz berdi: Gollivud kinorejissyori Jeyms Kemeron maxsus loyihalashtirilgan "Deepsea Challenger" apparatida bir o'zi botik tubiga tushdi va 10 908 metr chuqurlikdan noyob tasvirlarni olib chiqdi. 2019-yilda esa amerikalik tadqiqotchi Viktor Veskovo "Limiting Factor" suvosti kemasi bilan 10 928 metr chuqurlikka sho'ng'ib, yangi rekord o'rnatdi. Veskovo bu tubsizlikka bir necha bor qayta tushgan ilk inson bo'ldi. Keyingi yillarda Xitoyning "Fendouzhe" kemasi va Rossiyaning "Vityaz-D" avtonom roboti ham qa'rga muvaffaqiyatli sho'ng'idi.
Zulmat qa'ridagi mo''jizaviy tiriklik
O'tgan asr o'rtalariga qadar olimlar bunday zulmat, sovuq va dahshatli bosim ostida hech qanday hayot shakli yashay olmaydi deb taxmin qilgan edi. Ammo Mariana botig'i bu tasavvurlarni tubdan o'zgartirdi. U yerda mutlaqo o'zgacha hayot qaynaydi.
Tubsizlikda ksenofioforalar deb ataladigan bahaybat bir hujayrali foraminiferlar aniqlangan. Monotalamea sinfiga kiruvchi bu jonzotlarning bitta hujayrasi 10 santimetrdan oshadi. Ular og'ir metallarning yuqori konsentratsiyasiga bemalol bardosh beradi. 8 000 metrdan chuqurroqda esa Mariana ilonbalig'i (Mariana snailfish) deb nomlangan terisi shaffof, mayin baliqlar suzib yuradi. Bu baliq bugungi kunda fanga ma'lum bo'lgan eng chuqurda yashovchi umurtqali jonivordir.
1996-yilda "Kaikō" zondi tubdan olib chiqqan loy namunalarida olimlar Moritella yayanosii va Shewanella benthica kabi yangi bakteriyalarni kashf etdi. Ular barofil, ya'ni faqat ulkan bosim ostida (70–80 megapaskal) ko'paya oladigan mikroorganizmlardir. Ajablanarlisi, bu bakteriyalar yuza qatlamidagi me'yoriy bosimda yashay olmaydi. 2025-yilda nufuzli ilmiy jurnallarda chop etilgan yirik tadqiqot esa Mariana botig'ida 7 000 dan ziyod yangi mikrob turlari yashashini va ularning 89 foizi fanga butunlay noma'lum ekanini ko'rsatdi.
Insoniyat qoldirgan xavotirli asoratlar
Dunyodagi eng chekka va xilvat burchak hisoblangan Mariana botig'i ham insoniyat faoliyatining salbiy asoratlaridan chetda qolmagani kishini qattiq o'yga toldiradi. 2016-yilda o'tkazilgan tadqiqotlar 7 000 dan 10 000 metrgacha chuqurlikda yashovchi qisqichbaqasimonlar tanasida o'tgan asrning 70-yillaridayoq qat'iy taqiqlangan zaharli kimyoviy moddalar — polixlorlangan bifenillar (PCB) juda yuqori miqdorda yig'ilganini fosh qildi.
Bundan tashqari, tekshirilgan mayda amfipodalarning (suv burgalari va saratonchalari) deyarli yuz foizining oshqozonidan sintetik mikroplastik tolalari topildi. Viktor Veskovo 2019-yildagi sho'ng'ish paytida deyarli 11 kilometr chuqurlikda plastik paket va konfet o'ramini ko'rganini qayd etdi. Yer yuzidagi sun'iy chiqindilar sayyoramizning eng daxlsiz qa'rigacha yetib borgani ekologik xavf-xatarning naqadar keng ko'lamli ekanidan dalolat beradi.
Koinot sirlariga yo'l ochuvchi makon
Mariana botig'i shunchaki ulkan xandaq emas, balki Yerdagi ekstremal hayot chegaralarini o'rganish uchun bebaho tabiiy laboratoriyadir. U yerdagi quyoshsiz va o'ta yuqori bosimli muhit Quyosh tizimidagi boshqa sayyoralar va yo'ldoshlarga, masalan, Yupiterning Yevropa yo'ldoshi yuzasidagi muz qatlami ostida yotgan ulkan okeanlarga juda o'xshaydi.
Mariana qa'rida gullab-yashnayotgan mikroorganizmlarni chuqur o'rganish orqali olimlar boshqa osmon jismlarida hayot qay tarzda mavjud bo'lishi mumkinligini tushunishga intilmoqda. Tubsizlik bizga sayyoramizning sirlari hali tugab bitmaganini va Yerni anglash orqali butun koinot jumboqlariga javob topish mumkinligini eslatib turadi.
Shuningdek o'qing
- Tubanlik sirlari: Okeanning quyosh yetmas tubida hayot qanday kechadi?
- Zulmat tubidagi bahaybat mavjudotlar: chuqur suv gigantizmi siri
- Qorong'u tubdagi issiq buloqlar: Okean ostidagi sirli dunyo
Manbalar
- Wikipedia: Mariana Trench (CC BY-SA 4.0)
- Wikipedia: Challenger Deep (CC BY-SA 4.0)
- Wikipedia: Kaikō ROV (CC BY-SA 4.0)
- Muqova rasmi: Dramatic close-up of a hairy anglerfish in an aquarium exhibition, emphasizing sea life. — Meri Verbina, Pexels License, Pexels
Maqola yuqoridagi manbalar asosida sun'iy intellekt yordamida tayyorlangan. Matn CC BY-SA 4.0 litsenziyasi ostida tarqatiladi.
💬 Izohlar 0
Hali izoh yo'q. Birinchi bo'lib fikr bildiring!