Quyosh sistemasi va sayyoralarning o'rni

Quyosh sistemasi nima?

Tasavvur qiling, siz ulkan qorong'i xonaning qoq markazida turibsiz va qo'lingizda yorqin chiroq bor. Atrofingizdagi barcha narsalar shu chiroq nuri ostida ko'rinib turibdi. Koinotda ham xuddi shunday maxsus uyimiz bor — bu Quyosh sistemasi deb ataladi. Quyosh sistemasi deganda markazda yonib turgan ulkan yulduz — Quyosh va uning atrofida tortishish kuchi yordamida aylanib yuruvchi barcha osmon jismlari tushuniladi.

Bizning uyimiz bo'lmish Yer sayyorasi ana shu tizimning bir qismidir. Quyosh sistemasining markazidagi Quyosh shu qadar ulkanki, uning vazni butun tizim og'irligining deyarli barcha qismini, aniqrog'i 99,86 foizini tashkil qiladi. Qolgan ozgina qismigina sayyoralar, yo'ldoshlar va mayda toshlarga tegishlidir.

Quyosh sistemasi qanday paydo bo'lgan?

Hamma narsa bundan taxminan 4,6 milliard yil muqaddam boshlangan. O'sha paytda koinotda ulkan gaz va chang buluti mavjud bo'lgan. Vaqt o'tishi bilan bu bulut o'zining og'irligi ostida markazga qarab qulab tushgan. Natijada u aylana boshlagan va markazda qizib ketgan ulkan shar — kelajakdagi Quyosh shakllangan.

Atrefdagi qolgan chang va gazlar esa yassi disk ko'rinishiga kelib, sekin-asta bir-biriga yopishib borayotgan mayda zarrachalardan sayyoralarni hosil qilgan. Bu jarayon xuddi qor uyumi dumalatganda yopishib katta bo'lib ketishiga o'xshaydi. Ilk yillarda Quyosh hozirgiga qaraganda xiraroq bo'lgan, ammo vaqt o'tishi bilan uning markazida yadro reaksiyalari boshlanib, u bugungi kabi yorqin yulduzga aylangan.

Ichki va tashqi olam: Sayyoralarning bo'linishi

Quyosh sistemasida sakkizta asosiy sayyora bor. Ular Quyoshga yaqinligi va tuzilishiga ko'ra ikki guruhga bo'linadi:

• Ichki sayyoralar (Yer guruhidagi sayyoralar): Merkuriy, Venera, Yer va Mars. Ular asosan tosh va metallardan iborat. Quyoshga yaqin bo'lgani uchun ularning atrofidagi harorat yuqori bo'lgan va yengil gazlar saqlanib qolmagan.
• Tashqi sayyoralar (Gigant sayyoralar): Yupiter, Saturn, Uran va Neptun. Ular Quyoshdan uzoqda, muz chizig'idan narida joylashgan. Sovuq hududda bo'lgani uchun bu yerda muz va yengil gazlar ko'p bo'lgan va ular ulkan hajmga ega gaz yoki muz gigantlariga aylangan.

Yupiter va Saturn sayyoralari o'ta yirik bo'lib, ular barcha toshloq sayyoralardan ko'ra ko'proq massaga ega. Yer va Mars esa hayot yashashi mumkin bo'lgan yagona mintaqada joylashgan.

Kichik olamlar: Asteroidlar va Koyper kamari

Sayyoralar orasida va ulardan tashqarida juda ko'p kichik jismlar bor. Masalan, Mars va Yupiter orbitalari orasida minglab toshlar joylashgan bo'lib, bu hudud asteroidlar kamari deb ataladi. Bu yerda hatto mitti sayyora sanalgan Serera ham mavjud.

Neptun orbitasidan tashqarida esa yana bir ulkan muzli hudud — Koyper kamari boshlanadi. Bu yerda qadimgi muz qoldiqlari, kometalar va taniqli mitti sayyora — Pluton joylashgan. Pluton ilgari to'qqizinchi sayyora deb atalgan, ammo 2006-yilda olimlar uni mitti sayyoralar qatoriga kiritishdi.

Koinotdagi kelajagimiz

Quyosh sistemasi hozircha tinch va barqaror holatda harakatlanmoqda. Biroq hamma narsaning o'z vaqti bor. Taxminan 5 milliard yildan keyin Quyosh markazidagi vodorod yoqilg'isi tugaydi va u qizil gigantga aylanib kengayadi. Bu jarayonda u eng yaqin sayyoralarni yutib yuborishi mumkin. Lekin bu haqda tashvishlanishga hali vaqt ko'p, chunki insoniyat va Yer o'zining go'zal yo'lini endigina bosib o'tmoqda.

Asosiy fikrlar

• Quyosh sistemasi markazidagi Quyosh va uning atrofida aylanuvchi sakkizta sayyora hamda boshqa jismlardan iborat.
• Tizim bundan 4,6 milliard yil muqaddam gaz va chang bulutining qulab tushishi natijasida hosil bo'lgan.
• Ichki sayyoralar (Merkuriy, Venera, Yer, Mars) toshloq, tashqi sayyoralar (Yupiter, Saturn, Uran, Neptun) esa gaz va muzdan iborat gigantlardir.
• Pluton va boshqa shunga o'xshash jismlar Neptundan tashqaridagi Koyper kamarida joylashgan mitti sayyoralardir.
• Quyosh butun tizim massasining 99,86 foizini tashkil qiladi va uning tortishish kuchi barchani o'z orbitasida ushlab turadi.

Shuningdek o'qing

• Project Hail Mary: Ryan Gosling va begona sayyoralik do'stlik haqidagi koinot sarguzashti
• Kengayuvchi koinot: fiziklar nima uchun o'z olami haqida hisob-kitob qila olmaydi?
• Interstellar sharhi: vaqt, muhabbat va insoniyatning so'nggi umidi

Manbalar

• Wikipedia: Solar System (CC BY-SA 4.0)
• Wikipedia: Kuiper belt (CC BY-SA 4.0)
• Wikipedia: Centaur (small Solar System body) (CC BY-SA 4.0)
• Muqova rasmi: A visual representation of the solar system showing the sun and aligned planets. — Zelch Csaba, Pexels License, Pexels

Maqola yuqoridagi manbalar asosida sun'iy intellekt yordamida tayyorlangan. Matn CC BY-SA 4.0 litsenziyasi ostida tarqatiladi.