Zulmat tubidagi bahaybat mavjudotlar: chuqur suv gigantizmi siri

Okean tubidagi kutilmagan bahaybatlik

Tasavvur qiling, siz quyosh nuri mutlaqo yetib bormaydigan, suv harorati muzlash nuqtasiga yaqin va bosim insonni bir zumda yanchib tashlaydigan okean qa'riga tushdingiz. Bunday qaqshatqich muhitda faqat mitti, kuchsiz va zo'r-bazo'r tirik qolgan jonzotlarni uchratishni kutgan bo'larmidingiz? Tabiat esa bizning bu taxminimizni butunlay chippakka chiqaradi. Aynan shu qorong'i qa'rda, suv usti qatlamlaridagi qarindoshlari bir necha santimetr keladigan qisqichbaqalar, o'rgimchaklar va mollyuskalar hayratlanarli darajada ulkan hajmga yetadi.

Biologiyada bu aqlbovar qilmas holat chuqur suv gigantizmi yoki abissal gigantizm deb ataladi. Uzoq yillar davomida suv osti apparatlarining yetishmasligi va abissal hududlarga borishning o'ta qiyinligi tufayli bu hodisa sirli bo'lib keldi. Ammo olimlar chuqurlik oshgani sari turli xil jonzotlarning tana o'lchami nega kattalashib ketishini asta-sekin tushunib yetmoqda.

Chuqurlik hukmdorlari: kimlar ulkanlashadi?

Bu hodisa okeanning turli guruhdagi vakillarida yaqqol ko'zga tashlanadi. Ayniqsa, bo'g'imoyoqlilar va boshoyoqli mollyuskalarda o'lchamning o'sishi hayratlanarli darajada yorqin namoyon bo'ladi. Masalan, oddiy odam ko'ziga zo'rg'a ko'rinadigan daryo yoki qirg'oq yonidagi mayda qisqichbaqasimonlar chuqur suvda mutlaqo boshqa qiyofa kasb etadi.

Olimlar chuqur suv gigantizmini quyidagi jonzotlarda aniqlagan:

• Boshoyoqli mollyuskalar: Uzunligi 14 metrgacha yetadigan bahaybat kolossal kalmar (Mesonychoteuthis hamiltoni) va 12 metrli gigant kalmar, shuningdek, Magnapinna turkumiga kiruvchi uzun paypaslagichli g'aroyib kalmarlar;
• Bo'g'imoyoqlilar: Bahaybat dengiz o'rgimchaklari, Yapon o'rgimchak-qisqichbaqasi hamda suv tubida sudralib yuruvchi bahaybat amfipoda va izopodlar;
• Boshqa dengiz jonzotlari: Bahaybat qizil meduza, sharpa meduzalar, tasmali bahaybat baliq (oarfish) va hatto ilonbaliqsimonlar oilasi vakillari.

Qizig'i shundaki, bu qoida hamma jonzotlarga ham birdek tegishli emas. Masalan, o'lchami 1 millimetrdan kichik bo'lgan meiofauna vakillari (qum va loy zarralari orasida yashovchi mikroskopik jonivorlar) chuqurlik ortishi bilan aksincha, yanada kichrayib boradi. Demak, ulkanlashish faqat ma'lum bir tana tuzilishiga ega hayvonlar uchun xos moslashuvdir.

Sovuq harorat va sekinlashgan hayot maromi

Gigantizmning eng asosiy sabablaridan biri sifatida past harorat ko'rsatiladi. Biologiyada mashhur Bergmann qoidasi mavjud: quruqlikdagi ko'plab sutemizuvchilar va qushlar sovuq iqlimli hududlarda issiq joylardagiga nisbatan yirikroq tanaga ega bo'ladi. Okean qa'rida ham xuddi shunday jarayon ro'y beradi.

Sovuq suv organizm hujayralarining hajmi kattalashishiga va moddalar almashinuvining sekinlashishiga olib keladi. Natijada hayvonlarning jinsiy voyaga yetishi kechikadi, umr ko'rish davomiyligi esa bir necha barobarga uzayadi. Masalan, qisqichbaqasimonlar butun umri davomida o'sishdan to'xtamaydi. Uzoq va sekin kechadigan hayot ularning bahaybat mahluqqa aylanishi uchun yetarlicha vaqt beradi.

Biroq bu qoida mutlaq emas. Gidrotermal buloqlar yaqinida yashovchi Riftia pachyptila chuvalchanglari 2–30 daraja issiq suvda yashasa ham, ularning uzunligi 2,7 metrga yetadi. Ular juda tez o'sadi va bor-yo'g'i 2 yil atrofida umr ko'radi. Aksincha, sovuq suvda sekin o'sadigan Lamellibrachia luymesi turkumi vakillari esa 250 yildan ortiq yashashi mumkin.

Oziq tanqisligi va Klayber qonuni

400 metrdan chuqurroq hududlarda oziq-ovqat nihoyatda kamayadi. U yerga faqat yuqori qatlamlardan tushadigan o'lik organik moddalar — biologlar aytmoqchi, "dengiz qori" yetib boradi. Bunday ochlik sharoitida katta tana kutilmagan afzalliklarni taqdim etadi.

Birinchidan, yirik tana oziq izlab uzoq masofalarni bosib o'tishga yordam beradi. Ikkinchidan, bu yerda biofizikaning Klayber qonuni ishga tushadi: tana qanchalik katta bo'lsa, uning har bir gramm vazniga to'g'ri keladigan energiya sarfi shunchalik kam bo'ladi. Oddiyroq aytganda, katta hayvonlar energiyani mayda jonivorlarga qaraganda ancha tejamkorlik bilan sarflaydi.

Yirik organizmlar kamdan-kam uchraydigan oziqni uzoq kutishga moslashgan. Ular topilgan yegulikni qorniga to'yib yeb oladi va bir necha oylab, hatto yillab och yashay oladi. Shu bilan birga, chuqur suvlarda ularni ovlaydigan yirtqichlarning soni ham sayoz qatlamdagiga qaraganda bir necha barobar kamroqdir.

Erigan kislorod va qutb gigantizmi

Chuqur suv gigantizmiga juda o'xshash yana bir hodisa mavjud — bu qutb gigantizmidir. Arktika va Antarktika dengizlarida yashovchi jonzotlar ham g'ayritabiiy darajada ulkan bo'ladi. Bunga Janubiy okeanda uchraydigan dunyodagi eng og'ir umurtqasiz hayvon — kolossal kalmar, uzunligi 7 metrdan oshadigan Grenlandiya akulasi va ulkan dengiz bulutlari (Anoxycalyx joubini) yorqin misoldir.

Olimlar buni "kislorod-harorat gipotezasi" bilan tushuntiradi. Fizika qonunlariga ko'ra, sovuq suv va yuqori bosim kislorodning suvda erish qobiliyatini keskin oshiradi. Kislorodning mo'lligi yirik to'qimalarni nafas bilan ta'minlash imkonini beradi. Biroq yaqinda qutb dengiz o'rgimchaklari ustida o'tkazilgan tajribalar bu gipotezaning mutlaq to'g'riligini shubha ostiga qo'ydi: kichik va katta o'rgimchaklar kislorod miqdorining o'zgarishiga deyarli bir xil ta'sir ko'rsatgan. Bu esa gigantizm ortida hali bizga qorong'i bo'lgan boshqa biologik mexanizmlar ham borligini bildiradi.

G'aroyib maxluq: bahaybat izopod

Chuqur suv gigantizmining eng mashhur timsoli — bahaybat izopod (Bathynomus giganteus). Bu jonzot quruqlikdagi zahkashga juda o'xshab ketadi, ammo hajmi uning yuzlab baravari: tana uzunligi odatda 19 dan 36 santimetrgacha, eng kattalari esa 50 santimetrgacha yetadi.

Ilk bor 1879-yilda fransuz zoologi Alfons Miln-Edvards tomonidan Meksika ko'rfazida ta'riflangan bu qisqichbaqasimon mavjudot 310 metrdan 2140 metrgacha bo'lgan tubanlikda yashaydi. Uning tuzilishi quyidagi qiziqarli xususiyatlarga ega:

• Boshida to'rt mingdan ortiq mayda fasetkadan iborat uchburchak murakkab ko'zlari bor;
• Ko'z tubidagi maxsus qatlam (tapetum lucidum) yorug'likni qaytaradi, shu sababli qorong'ida ularning ko'zi yaltirab ko'rinadi;
• Urg'ochilari tuxumlarini maxsus xaltada saqlaydi va tuxumdan chiqqan yosh nasl lichinka bosqichini chetlab o'tib, birdaniga katta individning mitti nusxasi bo'lib tug'iladi;
• Ular okean tubiga cho'kkan o'lik hayvonlarning jasadlari bilan oziqlanib, tabiatda o'ziga xos tozalovchi vazifasini bajaradi.

Bahaybat izopodlar ovqat topganda tanasi shishib, harakatlanishi qiyinlashguncha to'yib yeydi. Sun'iy sharoitda o'tkazilgan kuzatuvlarda bu jonzotning yeguliksiz roppa-rosa 5 yil tirik qolgani qayd etilgan.

Iqlim o'zgarishi bahaybat jonzotlarga qanday ta'sir qiladi?

Okean tubi millionlab yillar davomida o'zgarmas, osoyishta maskandek ko'rinishi mumkin. Biroq global iqlim isishi hatto abissal chuqurliklarga ham xavf solmoqda. Atmosferaga chiqarilayotgan issiqxona gazlari suv haroratining ko'tarilishiga va suv qatlamlari o'rtasidagi tabiiy aylanishning sekinlashishiga olib kelishi mumkin.

Agar suv harorati ko'tarilsa va chuqurlikka tushadigan kislorod miqdori kamaysa, gigantizm uchun zarur bo'lgan barcha qulay omillar yo'qqa chiqadi. Katta tanani kislorod va oziq bilan ta'minlash imkonsiz bo'lib qoladi. Natijada yuz millionlab yillar davomida shakllangan bu ulkan turlar asta-sekin kichrayishi yoki butunlay yo'qolib ketishi mumkin. Sayyoramizning eng sirli maskanidagi gigantlar o'z o'rnini mittilarga bo'shatib beradimi yoki noma'lum chuqurlik yangi kutilmagan sirlarni ochib beradimi — buni vaqt ko'rsatadi.

Shuningdek o'qing

• Tubanlik sirlari: Okeanning quyosh yetmas tubida hayot qanday kechadi?
• Yer o'z okeanlarini o'zi yaratganmidi? suvning sirli kelib chiqishi
• Yerda nechta okean bor? javob siz o'ylagancha oddiy emas

Manbalar

• Wikipedia: Deep-sea gigantism (CC BY-SA 4.0)
• Wikipedia: Polar gigantism (CC BY-SA 4.0)
• Wikipedia: Bathynomus giganteus (CC BY-SA 4.0)
• Muqova rasmi: Stunning close-up of a vibrant squid glowing in dark ocean waters. — Marissa Farrow, Pexels License, Pexels

Maqola yuqoridagi manbalar asosida sun'iy intellekt yordamida tayyorlangan. Matn CC BY-SA 4.0 litsenziyasi ostida tarqatiladi.