Qorong'u tubdagi issiq buloqlar: Okean ostidagi sirli dunyo

Tubanlikdagi sirli favvoralar

Tasavvur qiling: siz quyosh nuri mutlaqo yetib bormaydigan, abadiy qorong'ulik va sovuq hukmron bo'lgan okean tubidasiz. Bu yerda bosim shunchalik kuchliki, oddiy insonni soniya ichida ezib tashlashi mumkin. Ammo ana shu daxshatli chuqurlikda, ikki-uch kilometr pastda Yer qa'ridan otilib chiqayotgan qaynoq suv favvoralari — gidrotermal buloqlar mavjud. Ular atrofida esa quyosh energiyasiga emas, balki kimyoviy birikmalarga tayanib yashaydigan g'aroyib tirik mavjudotlar olami qaynaydi.

Yer yuzidagi okeanlar tubida joylashgan bu tabiiy mo'jizalar sayyoramizning geologik faolligi va suvning o'zaro ta'siri natijasida yuzaga keladi. Okean ostidagi yoriqlar orqali sizib tushgan suv yer ostidagi magma ta'sirida qizib, yuqoriga otilib chiqadi. Bu jarayon dunyo okeani kimyosi va tirikchiligiga ulkan ta'sir ko'rsatadi.

Qora va oq dudburonlar

Qaynoq suv okeanning deyarli muzdek suviga duch kelganda, undagi erigan minerallar cho'kma hosil qiladi. Vaqt o'tishi bilan bu cho'kmalar balandligi o'nlab metrlarga yetadigan silindrsimon minoralarni, ya'ni dudburonlarni quradi. Ularning eng mashhurlaridan biri qora dudburonlar deb ataladi.

Qora dudburonlar 400 darajagacha qizigan suvni otib chiqaradi. Suv tarkibida temir va mis kabi metallarning sulfidlari ko'p bo'lgani sababli, u quyuq qora bulutni eslatadi. Masalan, Tinch okeani va Atlantika okeanining tubida topilgan bunday inshootlar vaqt o'tishi bilan ulkan foydali qazilma konlariga aylanishi mumkin. Karib dengizidagi Beebe maydoni yoki Tinch okeanidagi Endeavour hududi shunday noyob qaynash nuqtalaridan hisoblanadi.

Oq dudburonlar esa boshqacha tabiatga ega. Ular asosan bariy, kaltsiy va kremniy kabi och rangli minerallarni chiqaradi. Bu buloqlar issiqlik manbaidan biroz uzoqda joylashgani uchun ularning suvi pastroq haroratda bo'ladi va oqish tusda namoyon bo'ladi.

Kimyoviy hayot va chuqurlik sirlari

Oddiy ekotizimlar uchun quyosh nuri hayot manbai bo'lsa, gidrotermal buloqlar atrofidagi dunyo tamoman boshqa qonunlar asosida ishlaydi. Bu yerda asosiy o'rinni xemosintetik bakteriyalar egallaydi. Ular suvdan erigan vodorod sulfidi va boshqa kimyoviy birikmalardan foydalanib o'ziga ozuqa ishlab chiqaradi.

Bu bakteriyalar oziq-ovqat zanjirining asosini tashkil qiladi. Ularning ortidan ulkan naychasimon chuvalchanglar, mollyuskalar, qisqichbaqalar va boshqa ko'plab g'aroyib organizmlar hayot kechiradi. Olimlar hatto Yupiterning Yevropa yoki Saturnning Enselad yo'ldoshlarida ham shunday gidrotermal buloqlar bo'lishi mumkinligini taxmin qilishadi.

Nima uchun bu muhim?

Gidrotermal buloqlar shunchaki qiziqarli geologik topilma emas. Olimlarning fikricha, milliardlab yillar oldin Yer yuzida hayotning paydo bo'lishi aynan shunday qaynagan minerallarga boy muhitda boshlangan bo'lishi mumkin. Suvning yuqori bosim va harorat ostida o'ta kritik holatga o'tishi organik molekulalarning yuzaga kelishiga sharoit yaratadi.

Bugungi kunda ham ushbu hududlarni o'rganish orqali olimlar Yer qa'ridagi jarayonlarni, okeanlar biogeokimyosini va hatto o'zga sayyoralarda hayot bo'lishi mumkinligini tushunishga harakat qilmoqdalar. Qorong'u tubdagi bu issiq buloqlar sayyoramizning eng sirli va hayratlanarli burchagi bo'lib qolmoqda.

Shuningdek o'qing

• Tubanlik sirlari: Okeanning quyosh yetmas tubida hayot qanday kechadi?
• Yer o'z okeanlarini o'zi yaratganmidi? suvning sirli kelib chiqishi
• Yerda nechta okean bor? javob siz o'ylagancha oddiy emas

Manbalar

• Wikipedia: Hydrothermal vent (CC BY-SA 4.0)
• Wikipedia: Beebe Hydrothermal Vent Field (CC BY-SA 4.0)
• Wikipedia: Endeavour Hydrothermal Vents (CC BY-SA 4.0)
• Muqova rasmi: A group of divers explores a mysterious underwater cave with fascinating rock formations. — Caroline O.marcel, Pexels License, Pexels

Maqola yuqoridagi manbalar asosida sun'iy intellekt yordamida tayyorlangan. Matn CC BY-SA 4.0 litsenziyasi ostida tarqatiladi.