Fil suyagiga chizilgan muhabbat: 1828-yilgi eng jasur avtoportret

Kaftdek fil suyagiga muhrlangan sirli izhor

Tasavvur qiling, bugungi kunda odamlar o'zlarining eng shaxsiy suratlarini bir zumda smartfon orqali boshqa insonga yo'llashi odatiy holga aylanib ulgurgan. Biroq deyarli ikki yuz yil muqaddam, fotokameralar va internet hali tasavvurga ham kelmagan bir zamonda, insoniy intim tuyg'ularni bunday ochiq ifodalash qanday ko'rinishda bo'lgan? 1828-yilda amerikalik rassom Sara Gudrij o'z sevgilisiga nihoyatda g'ayrioddiy tuhfa hozirladi: o'lchami atigi 6,7 ga 8 santimetr bo'lgan yupqa fil suyagi plastinasi ustiga akvarel bo'yoqlari bilan o'zining yalang'och ko'kragini chizdi.

"Ochilgan go'zallik" (Beauty Revealed) deb nomlangan ushbu kichik san'at asari bugun Nyu-Yorkdagi mashhur Metropoliten san'at muzeyida saqlanadi. XIX asr boshlaridagi o'ta bosiq, puritan qarashlar hukmron bo'lgan Amerika jamiyati uchun bu asar aqlbovar qilmas darajadagi jasorat edi. Unda yuz qiyofasi aks etmagan; o'mrov suyagidan to ko'krak ostigacha bo'lgan oraliq mayin burmalangan oq mato bilan o'ralgan holda, to'g'ridan-to'g'ri tomoshabinga qarab turadi. O'ng ko'krakdagi mitti xol esa bu mavhum shaxs emas, balki tirik, aniq bir ayolning vujudi ekanini yaqqol ko'rsatib turadi.

Qayin po'stlog'idan miniatyura cho'qqilarigacha

Sara Gudrij 1788-yilda Massachusets shtatining Templton shaharchasida, ko'p bolali oilada dunyoga kelgan. U voyaga yetgan davrda ayollarning to'laqonli tasviriy san'at ta'limini olishi, mustaqil kasb egallab, o'z mehnati bilan tirikchilik qilishi juda mushkul edi. Rassomlik uchun qog'oz va bo'yoq sotib olishga oilaning moddiy imkoniyati yetmasdi. Shu sababli yosh Sara ilk mashqlarini qayin daraxti po'stlog'iga chizib, tasviriy san'at sirlarini asosan o'z ustida ishlab o'rgandi.

Uning iqtidori va qat'iyati tez orada o'z mevasini berdi. Boston shahriga ko'chib o'tgach, u Amerika portret san'atining yetuk ustasi Gilbert Styuart bilan tanishdi. Styuart qizning salohiyatini darhol payqab, unga murakkab texnik usullarni, ranglar bilan ishlash nozikliklarini o'rgatdi. 1825-yilda Sara o'z ustozining shunday haqqoniy miniatyura portretini yaratdiki, Styuartning yaqinlari buni rassomning butun umri davomida chizilgan eng mukammal qiyofasi deb e'tirof etishdi.

Keyinchalik Gudrij Elkanah Tisdeyl kabi ustalardan saboq olib, fil suyagi ustida miniatyura ishlash bo'yicha yetakchi mutaxassisga aylandi. U Boston va Vashingtondagi nufuzli siyosatchilar, harbiylar va ziyolilarning yuzlab portretlarini chizdi. Shaxsiy buyurtmalardan tushgan daromad unga bir necha o'n yillar davomida o'zini va oilasini moddiy jihatdan mustaqil ta'minlash imkonini berdi.

Fil suyagi ustidagi sehr: nur, rang va taktil yaqinlik

XIX asrning birinchi yarmida miniatyura san'ati gullab-yashnagan davrni boshdan kechirdi. Bu janrda nozik qo'l harakati va favqulodda sabr-toqat talab etilgani bois, unda ayol rassomlar alohida mahorat ko'rsatishardi. Rassomlar asosiy xomashyo sifatida maxsus yo'nilgan, yupqa fil suyagi bo'laklaridan foydalanishgan. Bu material bir nechta betakror xususiyatlarga ega edi:

• Yorug'likning o'tuvchanligi: Yupqa fil suyagi yarim shaffof tabiatga ega. Nur qatlami akvarel bo'yoqlari orasidan o'tib, suyak to'qimasiga singadi va orqaga qaytadi. Natijada terining tabiiy mayinligi, ichki bir shaffof nurlanish effekti paydo bo'ladi.
• Taktil yaqinlik: Miniatyuralar ulkan saroy devorlariga osish uchun emas, balki kaftda tutish, cho'ntakda yoki ko'krak qafasiga yaqin joyda asrab yurish uchun yaratilgan. Tarixiy manbalarda oshiqlar bunday mitti suratlarni xuddi tirik vujuddek silab, ular bilan so'zlashgani va hatto o'pgani qayd etilgan.
• Nuqtali chizgilar mo''jizasi: Rassom suyak ustida mayda-mayda nuqtalar (stippling) va kesishuvchi ingichka shtrixlar yordamida yorug'-soya uyg'unligini hosil qilgan.

San'atshunos Deyl Jonson "Ochilgan go'zallik" asarini hayratlanarli darajada realistik deb atagan. Garchi Sara Gudrij bu avtoportretni chizganida qirq yoshda bo'lgan bo'lsa-da, tananing tarovati, nurning silliq yoyilishi unga beqiyos yoshlik va tetiklik baxsh etgan. Ko'krakni o'rab turgan oq yengil mato esa go'yo teatr sahnasidagi pardani eslatadi va nigohni bir nuqtaga jamlaydi.

XIX asr axloqi va yalang'och tanaga qo'yilgan taqiqlar

Ushbu miniatyuraning naqadar inqilobiy ekanini tushunish uchun o'sha davr Amerika san'ati muhitiga nazar tashlash lozim. XIX asr boshlarida Qo'shma Shtatlarda yalang'och inson tanasini tasvirlash qattiq qoralanar edi. Rassomlar bu mavzuga faqatgina qadimgi yunon yoki rim afsonalari, shuningdek, tubjoy hindular hayotini ifodalash bahonasidagina qo'l urishlari mumkin edi. Jon Vanderlin, Rembrandt Pil va Adolf Ulrik Vertmyuller kabi yetuk ustalarning ko'rgazmaga qo'yilgan yalang'och asarlari ham jamiyatda ulkan janjal va noroziliklarga sabab bo'lgan.

Sara Gudrij esa hech qanday afsonaviy niqoblarsiz, o'zining shaxsiy vujudini to'g'ridan-to'g'ri chizishga jur'at etdi. Bu o'rinda o'sha davrda Yevropada urf bo'lgan "oshiqning ko'zi" (lover's eye) an'anasi esga tushadi. Angliya va Fransiyada sevgililar bir-biriga faqatgina ko'z qismi aks etgan mitti suratlarni hadya etishgan; bu esa surat begona qo'lga tushib qolganda uning egasini fosh etmaslik imkonini bergan.

Gudrij bu an'anani mutlaqo yangi va ancha xatarli bosqichga ko'tardi: u o'z yuzini ataylab chetda qoldirib, faqat vujudini chizdi. Agar bu asar tasodifan begonalar qo'liga tushsa, uning kimga tegishli ekanini hech kim isbotlay olmasdi. Shu bilan birga, asarning asl sohibi bo'lgan inson uchun bu shubhasiz eng aniq va shaxsiy ifoda edi.

Daniel Vebster bilan sirli rishtalar

Rassom bu intim tuhfani kimga atagan edi? Miniatyuraning manzil egasi taniqli davlat arbobi, Massachusets shtatidan saylangan senator Daniel Vebster edi. Gudrij va Vebster o'rtasida uzoq yillik yaqin, samimiy munosabatlar mavjud bo'lgan. Rassom siyosatchining o'ndan ortiq portretlarini yaratgan, uning oila a'zolarini tasvirlagan va hatto qiyin damlarda senatorga moddiy qarz berib turgan. 1827-yildan 1851-yilgacha Vebster unga qirqdan ortiq xat yo'llagan bo'lib, vaqt o'tishi bilan uning maktublaridagi murojaatlar rasmiylikdan yiroqlashib, "Mening aziz, qadrdon do'stim" kabi iliq iboralarga aylangan.

1828-yilda Vebsterning rafiqasi vafot etadi. Gudrij xuddi shu yili ushbu mitti avtoportretni yakunlab, Vebsterga hadya qiladi. Mashhur amerikalik yozuvchi va tanqidchi Jon Apdaykning fikricha, bu asar oshkora taklif bo'lib, go'yo quyidagi ma'noni ifodalagan:

"Biz butun fil suyagi kabi go'zalligimiz va nozik nafisligimiz bilan senikimiz, bizni qabul qil".

Biroq buyuk siyosiy mavqega intilgan Vebster o'z faoliyati va manfaatlari uchun qulayroq bo'lgan boshqa, ancha boy ayolga uylanishni afzal bildi. Shunga qaramay, u Gudrij bilan aloqalarini butunlay uzmadi va bu mitti durdonani hayotining oxirigacha ko'z qorachig'idek saqladi.

Unutilgan sandiqdan jahon muzeyigacha

Vebster vafotidan so'ng, uning avlodlari ushbu avtoportretni oilaviy yodgorlik sifatida asrab kelishdi. Ular hatto Sara bilan Daniel bir paytlar unashtirilgan bo'lgan, deb ishonishgan. Faqatgina 1981-yilga kelib asar Nyu-Yorkdagi mashhur Christie's kimoshdi savdosiga chiqarildi va 15 000 dollarga xususiy kolleksiyachilar Gloriya va Richard Manni tomonidan xarid qilindi. 2006-yilda esa asar muzey kelishuvi doirasida Metropoliten san'at muzeyi tasarrufiga o'tdi.

Bugungi kunda san'atshunoslar ushbu asarga shunchaki tarixiy erotika sifatida emas, balki XIX asr ayolining o'z erkiga va hissiyotlariga bo'lgan dadil da'vosi deb qarashadi. Tanqidchi Kris Pakard bu asarni ayol qalbining va vujudining o'ziga xos vizual ifodasi deb ataydi. Uning fikricha, oq matoning parda kabi ochilishi o'sha davr ayoliga yuklangan andisha va uy ichiga qamalish stereotiplarini butunlay chil-parchin qiladi.

Akvarel bo'yoqlari yupqa fil suyagida nihoyatda tez so'lishi va yorug'likka o'ta ta'sirchanligi sababli, "Ochilgan go'zallik" bugun muzey zallarida juda kamdan-kam namoyish etiladi. Asar ikki asr oldingi kabi xurjundek charmdan yasalgan maxsus qutida saqlanadi. Biroq uning xira yorug'likda porlab turuvchi tasviri har qanday to'siqlardan ustun keluvchi insoniy ehtiros va samimiyatning timsoli bo'lib qolmoqda.

Manbalar

• Wikipedia: Beauty Revealed (CC BY-SA 4.0)
• Wikipedia: Sarah Goodridge (CC BY-SA 4.0)
• Wikipedia: Gilbert Stuart (Goodridge) (CC BY-SA 4.0)

Maqola yuqoridagi manbalar asosida sun'iy intellekt yordamida tayyorlangan. Matn CC BY-SA 4.0 litsenziyasi ostida tarqatiladi.