Freska — suv asosidagi bo'yoqlar bilan yangi suvalgan yoki ohak suviga botiriigan yuzalarga chizish usuli. Bu qadimiy texnika Renessans davrida o'z cho'qqisiga yetdi va Mikelandjelo'ning Sikstin kapellasi shifti, Rafaelning Vatikandagi devor rasmlari kabi abadiy asarlarni yaratdi. Hozir ham u rassomlar uchun o'ziga xos qiyinliklar va go'zallik manbai bo'lib qolmoqda.

Buon freska — haqiqiy freska

"Buon freska" yoki "haqiqiy freska" eng bardoshli texnika hisoblanadi. Jarayon devorga maxsus tayyorlangan gips, qum va ba'zan marmar changidan iborat uchta qavat surishdan boshlanadi. Dastlabki ikki qo'pol qavat navbatma-navbat surilib, quritilib qattiqlashtiriladi. Bu paytda rassom to'liq o'lchamli kartonda (tayyorlov rasmida) tasvirni chizadi. Keyin oxirgi, silliq qavat (intonaco) bitta seansda bo'yalib tugatiladigan qismga suriladi. Bu qismlarning chegaralari kontur chiziqlari bo'ylab ehtiyotkorlik bilan belgilanadi, keyinchalik ulashma joylar ko'rinmasin uchun. Har bir kunlik ish qismi "giornata" deyiladi.

Bo'yoqlar suv bilan suyultiriladi va nam gipsga surtiladi — shunda ular yuzaga singib ketadi. Devor qurishi bilan bo'yoq zarralari qum zarralari bilan birga mustahkam "sementlanadi". Bu bo'yoqni devor yuzasining ajralmas qismiga aylantiradi — ustiga surilgan qatlam emas, ichiga singgan rang. Shuning uchun freskalardagi ranglar asrlar davomida o'z yorqinligini saqlab qoladi. Ammo bu texnika rassomdan nihoyat darajada tez va aniq ishlashni talab qiladi — gips nam turgan vaqtda ishlab tugatish kerak va xatolarni ustidan yopish mumkin emas: faqat yangi qavat surib qaytadan boshlash yoki "secco" usulidan foydalanish mumkin.

Freska secco — quruq freska

"Freska secco" yoki "quruq freska" ancha soddaroq jarayon. Qurib qotgan devor ohak suvi bilan namlashtiriladi va nam paytida bo'yaladi. Bu holda bo'yoq gipsga singmaydi — boshqa bo'yoqlar kabi yuzada qatlam hosil qiladi. Bu usul batafsil rasmlar chizish va haqiqiy freskalarni to'ldirish uchun qulay. Ammo bardoshliligi buon freskaga qaraganda ancha past — vaqt o'tishi bilan qatlam ko'chib tushishi mumkin.

Qisqacha tarix

Freska texnikasining kelib chiqishi noma'lum, ammo u Krit orolidagi Minoy sivilizatsiyasida (miloddan avvalgi 1450-1400-yillar) va qadimgi Rim Pompeyasida ishlatilgan. Italiya Renessansi freskaning eng buyuk davri bo'ldi — Cimabue, Giotto, Mazachcho, Fra Anjeliko, Korredjo va boshqa ko'plab rassomlar 13-asr oxiridan 16-asr o'rtasigacha ulkan devor rasmlari yaratdi. Ularning barchasi orasida Mikelandjelo'ning Sikstin kapellasi shiftidagi rasmlari (1508-12) va Rafaelning Vatikandagi "Afina maktabi" (1508-11) eng mashhuri bo'lib qoldi.

16-asr o'rtasidan boshlab freska asta-sekin yog' bo'yog'i bilan almashindi. Texnika 20-asrda Meksikada Diego Rivera va boshqa meksikalik devor rassomlar tomonidan qisqa vaqtga qayta jonlashtirildi. Rivera'ning Mehiko shahrida Milliy Saroy uchun yaratgan "Meksika tarixi" (1929-35) seriyasi bu uyg'onishning eng buyuk namunasi bo'ldi.

Manba: Britannica — "Fresco Painting" (Britannica muharrirlari). Maqola o'zbek tiliga moslashtirilgan va qayta ishlangan.